https://dx.doi.org/10.17651/POLON.41.4

Dariusz R. Piwowarczyk

Uniwersytet Jagielloński

ORCID: 0000-0002-9985-1758

O możliwej indoeuropejskiej etymologii wyrazu pies[1]

1. Wstęp

Pochodzenie polskiej nazwy ‛psa’ było wielokrotnie tematem artykułów naukowych i haseł słowników etymologicznych. Do dzisiaj jednak nie udało się uczonym znaleźć w pełni zadowalającej hipotezy, która by objaśniała, skąd się wziął wyraz na określenie tego zwierzęcia w języku polskim i spokrewnione z nim określenia w innych językach słowiańskich: czeskie / słowackie pes, górnołużyckie pos, dolnołużyckie pjas, ukraińskie pes, rosyjskie pës, serbskie / chorwackie pȁs, słoweńskie pès, staro-cerkiewno-słowiańskie pьsъ (por. Derksen, 2008, s. 431). O ile duża grupa uczonych zgadza się co do tego, że wyraz ten, rekonstruowany powszechnie jako prasłowiańskie *pьsъ, prawdopodobnie powstał w epoce wspólnoty prasłowiańskiej i nie jest bezpośrednim kontynuantem żadnej z indoeuropejskich nazw ‛psa’, o tyle istnieje szereg hipotez, przede wszystkim starszych, mówiących o kontynuacji w tym wyrazie jakiegoś pierwiastka praindoeuropejskiego. W niniejszym artykule chciałbym zwrócić uwagę na jedną z tych starszych hipotez wywodzących polski wyraz pies oraz jego odpowiedniki słowiańskie z pierwiastka praindoeuropejskiego *(p)k’wōn- oraz przedstawić zmiany, jakie mogły zajść w rozwoju tej formy.

2. Dotychczasowe etymologie

Swój wywód rozpocznę od przeglądu najważniejszych hipotez dotyczących pochodzenia wyrazu pies, zaczynając od tych, które przedstawione są w standardowych słownikach etymologicznych, zawierających to hasło[2]. W ten sposób możemy już wyszczególnić możliwe scenariusze dotyczące pochodzenia wyrazu pies w polszczyźnie:

a) Aleksander Brückner pisze: „pies to najdawniejsze zwierzę hodowane; od polowania przybrał go sobie człowiek za towarzysza (i stróża, a także i bydła i od tej nazwy aryjskiej ‛bydła’, łac. pecus itd., wywodzą nazwę psa, strażnika bydła). Aryjską nazwę ‛psa’, łac. canis itd., Słowianin zatracił, zastąpił nową” (Brückner, 1927, s. 411);

b) Andrzej Bańkowski wywodzi wyraz z formy praindoeuropejskiej *pik-s-o-s, utworzonej od pierwiastka *peik- / *pik- ‛mingere’ i kontynuowanej w języku prasłowiańskim jako „nazwa nowa samca psiego, którego zwyczajem [jest] znakować moczem terytorium swoje; zajęła miejsce prasłowa *k’won *k’un-o-s ” (Bańkowski, 2000, s. 563–564);

c) Wiesław Boryś twierdzi, że wyraz pochodzi z wyrażenia dźwiękonaśladowczego ps! służącego do wabienia psów (Boryś, 2005, s. 432);

d) Krystyna Długosz-Kurczabowa (2008, s. 492) uznaje etymologię wyrazu pies za niejasną. Przedstawia za to większość dotychczas postulowanych hipotez:

– „związek z łac. pecus ‛bydło’ i założenie, że pies był pierwszym udomowionym zwierzęciem”;

– „związek z łac. speciō ‛patrzę’ i założenie, że pies był stróżem, doglądaczem bydła”;

– „związek z prasłowiańskim *pьstrъ ‛kolorowy, barwny’ (pierwotnie ‛plamisty, centkowany’ [sic!]”);

e) Witold Mańczak zaś pisze w swoim „Polskim słowniku etymologicznym”, że wyraz pies jest pokrewny staroindyjskiemu wyrazowi piśa- ‛daniel’ (Mańczak, 2017, s. 146).

Prace obcojęzyczne również przedstawiają podobne hipotezy dotyczące pochodzenia tego wyrazu i jego odpowiedników w innych językach słowiańskich:

– czeskie / słowackie pes również jest wywodzone od wyrażenia do wabienia psów ps!, które występuje w dialektach czeskich (Machek, 1957, s. 445; Rejzek, 2015, s. 510), łączone z psł. *pьstrъ bądź z praindoeuropejskim *pék’u- ‛zwierzę dające wełnę, owca, dobytek’ jako ‛zwierzę mające sierść’ lub ‛zwierzę strzegące dobytku’ (Králik, 2015, 435–436);

– rosyjskie pës wywodzone jest także od psł. *pьstrъ lub od form pierwiastków praindoeuropejskich *pek’u- ‛bydło’ (‛strażnik bydła’) bądź *spek’- ‛obserwować’ (‛ten, który obserwuje stado’) (Vasmer, 1955, s. 346–347); Vasmer natomiast zauważa, że wywodzenie nazwy psa od formy oznaczającej ‛oddawać mocz’ jest niezgodne z rozwojem fonetycznym w językach słowiańskich (*pis- powinno dać *pьch- w językach słowiańskich), a hipoteza stanowiąca, że nazwa ‛psa’ bierze swój początek od wyrażenia do wabienia psów jest, zdaniem autora, mało przekonująca (Vasmer, 1955, s. 347);

– słoweńskie pès jest wywodzone od pierwiastka *pik- ‛zły, wrogi’, mającego odpowiednik bałtycki w postaci litewskiego pìktas ‛zły’ (Bezlaj, 1995, s. 27); Bezlaj uważa hipotezy o pochodzeniu tego wyrazu od praindoeuropejskich pierwiastków *peik’- ‛mazać’, *pek’- ‛wełna, sierść’ czy *spek’- ‛patrzeć’, a także etymologie nawiązujące do znakowania moczem i wyrazów dźwiękonaśladowczych za mniej prawdopodobne (Bezlaj, 1995, s. 27); Snoj natomiast wywodzi ten wyraz od pierwiastka *peik’- ‛mazać, pisać’, twierdząc, że chodzi tutaj o zwierzę z cętkami na skórze (Snoj, 2016, s,v.), za mniej prawdopodobną uważa hipotezę Bezlaja o pochodzeniu wyrazu od przymiotnika *pik- ‛zły, wrogi’;

– serbskie / chorwackie pȁs jest przedstawiane jako wyraz o niepewnym pochodzeniu: albo z jednego z pierwiastków praindoeuropejskich *pek’u- ‛bydło, zwierzę’ lub *peik’- ‛mazać, pisać’ , albo wyraz dźwiękonaśladowczy (Skok, 1973, s. 612).

Autorzy słownika etymologicznego języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (ESJS) spośród bardzo licznych dotychczas proponowanych etymologii wyrazu scs. pьsъ ‛pies’ wskazują, że najczęściej jest on wywodzony, razem z scs. pьstrъ ‛pstry’ oraz pьsati ‛pisać’, od praindoeuropejskiego pierwiastka *peik’- ‛mazać, pisać’ w znaczeniu ‛pstrokate, cętkowane zwierzę’. Podają również pod hasłem pьsъ jeszcze jako możliwe źródło wyraz praindoeuropejski *pek’u- w znaczeniu ‛bydło, dobytek, majętność’, który miałby pochodzić od pierwiastka *pek’- ‛czesać, strzyc’ (por. ESJS, s. 741–742 z dalszą literaturą tamże). Hipoteza ta jednak jest problematyczna w kwestii przyjmowanego rozwoju fonetycznego formy słowiańskiej z pierwiastka na stopniu pełnym – krótkie *e powinno bowiem rozwinąć się w prasłowiańskie *e, a nie w wysokie, krótkie *ĭ, zapisywane w języku staro-cerkiewno-słowiańskim za pomocą tzw. jeru ь. Nie jest natomiast niemożliwa, jeśli weźmiemy pod uwagę dodatkowe kwestie rozwoju fonetycznego oraz słowotwórstwa indoeuropejskiego. Taka możliwość zostanie przedstawiona w dalszej części artykułu.

W języku rosyjskim istnieje dodatkowo wyraz sobáka, który jednak jest uznawany za zapożyczenie irańskie (por. medyjskie spaka- poświadczone w pismach greckiego historyka Herodota (Vasmer, 1955, s. 684)). Warto dodać, że w języku polskim również mamy wyraz na ‛psa rodzaju żeńskiego’ – suka, który przez niektórych był wywodzony z praindoeuropejskiej formy na określenie psa *k’wōn, ale bardziej prawdopodobne jest, że kontynuuje ona raczej praindoeuropejski wyraz *k’oukah_2 dosł. ‛wyjąca’ (por. NIL, s. 439) od pierwiastka czasownikowego *k’euk- ‛wołać, krzyczeć, wyć’ (LIV, s. 331).

Z przedstawionego przeglądu prac etymologicznych wynika, że pomimo zgodności wszystkich badaczy co do wyprowadzania formy polskiej (oraz form na określenie tego zwierzęcia w innych językach słowiańskich) z prasłowiańskiego *pьsъ samo pochodzenie formy prasłowiańskiej pozostaje kwestią niejasną i nie ma w tej sprawie jednomyślności wśród uczonych. Jak widzieliśmy, istnieje wiele różnych hipotez o większej lub mniejszej sile przekonywania. Moim zdaniem mało przekonujące wydaje się wywodzenie nazwy ‛psa’ od dźwiękonaśladowczego wyrazu na jego wabienie, choć nie jest ono całkowicie niemożliwe, gdyż istnieją dowody, np. w dialektach czeskich, na paralelny rozwój, a także na podobny rozwój nazwy ‛kota’ w języku rumuńskim lub hiszpańskim (zob. Rejzek, 2015, s. 510). Bardziej prawdopodobne wydają się hipotezy zakładające, że pierwotna, odziedziczona nazwa ‛psa’ została zastąpiona bądź przez jego określenie jako stróża bydła, bądź z powodu ubarwienia, bądź znakowania swojego terenu moczem.

Chciałbym jednak zwrócić uwagę na możliwość wytłumaczenia pochodzenia tego wyrazu jako odziedziczonego z praindoeuropejskiego, a nie utworzonego na gruncie prasłowiańskim. Moim zdaniem należałoby najpierw przyjrzeć się możliwości kontynuacji wspólnego dla większości języków indoeuropejskich wyrazu na określenie ‛psa’, zanim zaczniemy odwoływać się do hipotezy o zastąpieniu tej nazwy inną na gruncie słowiańskim.

3. Praindoeuropejski wyraz oznaczający ‛psa’ i jego indoeuropejskie comparanda

Leksem oznaczający ‛psa’ to niewątpliwie jeden z podstawowych wyrazów w rekonstruowanym słownictwie praindoeuropejskim, ponieważ określa jedno z pierwszych i najbardziej rozpowszechnionych udomowionych zwierząt (Buck, 1949, s. 179). Wyraz praindoeuropejski rekonstruowany jest zazwyczaj jako *k’wōn (lub *k’uwōn z tzw. wariantem Lindemana) na podstawie comparandów przede wszystkim ze starszych języków indoeuropejskich: hetyckiego kuwas ‛człowiek-pies’, starogreckiego kúōn ‛pies’, wedyjskiego śvā́- ‛pies’, łacińskiego canis ‛pies’ (NIL, s. 436–437). Warto tutaj zauważyć, że np. w języku łacińskim wyraz ten uległ daleko idącym zmianom zarówno fonetycznym, jak i morfologicznym (por. de Vaan, 2008, s. 87). W większości języków germańskich (staronordyckie hundr, staroangielskie, starofryzyjskie, starosaskie hund, starowysokoniemieckie hunt) (por. Kroonen, 2013, s. 256) kontynuowany jest regularny refleks w postaci pragermańskiego *hunda- (z praindoeuropejskiego *k’un-to) (por. NIL, s. 437), który jednak w języku angielskim został zastąpiony wyrazem o niepewnej etymologii dog (staroangielskie docga) (por. Buck, 1949, s. 179; Onions, 1966, s. 281; Gąsiorowski, 2006). Jak wspomniano, z formą praindoeuropejską na określenie ‛psa’ łączona bywa nazwa ‛bydła’ *pek’u- (por. łacińskie pecū ‛bydło’, wedyjskie paśú- ‛bydło’, przenośnie również ‛własność, majątek, pieniądz’, por. łac. pecūnia). Jedną z osób, które zwróciły uwagę na takie połączenie, był Hermann Osthoff, czołowy przedstawiciel szkoły młodogramatycznej w językoznawstwie XIX wieku[3].

4. Hipoteza Osthoffa

Osthoff w swojej pracy poświęconej etymologii słownictwa indoeuropejskiego z 1901 roku, opierając się również na badaniach swoich poprzedników, poruszył kwestię etymologii wyrazu na określenie ‛psa’ w językach indoeuropejskich (Osthoff, 1901, s. 199–278). Według niego w wyrazie tym mamy do czynienia z połączeniem derywatu od pierwiastka *pek’u ‛bydło’ z sufiksem indywidualizującym */-ōn-, tzw. sufiks Hoffmanna (por. Hoffmann, 1955): *pek’wōn w znaczeniu ‛ten, który ma do czynienia z bydłem, strzeże bydła’. W pewien sposób analogicznie utworzony jest również łaciński wyraz homō ‛człowiek’, który pochodzi z praformy *dhg’h(e)m-ōn oznaczającej dosłownie ‛mający do czynienia z ziemią, będący na ziemi, ziemianin’ i jest to derywat z sufiksem indywidualizującym od praindoeuropejskiego wyrazu oznaczającego ziemię (*dheg’h-ōm) w miejscowniku, tj. *dhg’hm-én, tzw. decasuativum (por. Nussbaum, 1986, s. 187–189). Forma skrócona ze stopniem zanikowym *pk’w-ōn mogła być, zdaniem Osthoffa, albo przeniesiona z przypadków zależnych, albo wyabstrahowana z compositum (w staroirańskim języku awestyjskim takie composita są obecne). Sama zaś forma na określenie psa mogła pochodzić właśnie z pierwotnego compositum o typie scs. domo-stražĭ ‛strażnik domu’, w postaci niezachowanego *pĭso-stražĭ (Osthoff, 1901, s. 266). Problemem pozostaje jednak wyjaśnienie dokładnego rozwoju fonetycznego od praindoeuropejskiego *pk’wōn do prasłowiańskiego *pьsъ oraz stosunek słowotwórczy praindoeuropejskiego wyrazu do prasłowiańskiego. W rozwoju fonetycznym należałoby założyć z jednej strony uproszczenie nagłosowej grupy spółgłoskowej *pk’ do *k’ w językach innych niż słowiańskie (według Osthoffa mogła zajść elipsa; Osthoff, 1901, s. 219), w których kontynuowana jest ta forma jako *k’wōn (co wydaje się dość prawdopodobne), a w językach słowiańskich nagłosowe *pk’ rozwinęłoby się w *ps, ale dalej pozostaje nierozwiązana kwestia wokalizmu w formie prasłowiańskiej (*pьsъ). Głównie z tych względów hipoteza Osthoffa była często odrzucana jako nieprzekonująca. Warto jednak zauważyć, że została ona przywołana przez Wojciecha Smoczyńskiego w „Słowniku etymologicznym języka litewskiego” (Smoczyński, 2007, s. 652; 2021, s. 1768–1769). Smoczyński pisze, że „wyraz ‛pies’ jako pochodnik od nazwy bydła mógł pierwotnie znaczyć ‛ten, co pilnuje stada bydła’” (Smoczyński, 2021, tamże).

5. Hipoteza Hampa

W latach osiemdziesiątych XX wieku amerykański indoeuropeista Eric Hamp próbował jeszcze raz powrócić do hipotezy Osthoffa. Hamp (1980) założył, że rozwój od *pk’wōn do formy prasłowiańskiej *pьsъ opiera się m.in. na tzw. schwa secundum, czyli rozwoju samogłoski anaptyktycznej wstawianej pomiędzy dwie spółgłoski dla rozbicia zbitki. Według niego rozwój fonetyczny mógł przebiegać w następujący sposób: forma słaba, na stopniu zanikowym (możliwe, że wyabstrahowana z compositum) *pk’un rozwinęła się w *pĭk’un ze wstawieniem samogłoski anaptyktycznej *ĭ pomiędzy dwie początkowe spółgłoski, a następnie w *pĭsun i dalej, z zatratą końcowego sufiksu, do *pĭsŭ. Podobny rozwój, zdaniem Hampa, występuje w praindoeuropejskim liczebniku ‛cztery’ *kwtwōr, w którym również dochodzi do wstawienia samogłoski anaptyktycznej (schwa secundum) pomiędzy dwie nagłosowe spółgłoski *kwǝtwōr i w ten sposób można tłumaczyć różnice w jakości samogłosek występujące w poszczególnych językach indoeuropejskich (por. starogreckie tétores (dialekt dorycki), téssares (dialekt joński), wedyjskie catvā́rah, ale starogreckie písures (dialekt eolski) i łacińskie quattuor z różnymi realizacjami zredukowanej samogłoski (schwa secundum)). Hipoteza Hampa dotycząca etymologii wyrazu na określenie ‛psa’, zwłaszcza jeśli chodzi o rozwój w językach słowiańskich, nie spotkała się niestety z szerszym odzewem, częściowo również ze względu na zakładane przez tego uczonego idiosynkratyczne rekonstrukcje.

6. Hipoteza Höflera

Współcześnie Stefan Höfler w artykule dotyczącym nominalnej derywacji sekundarnej w językach indoeuropejskich (Höfler, 2015) poruszył na nowo kwestię przebiegu derywacji formacji sekundarnych w języku praindoeuropejskim. Zakłada on, że w prajęzykowych formacjach tematycznych mamy do czynienia z następującym przebiegiem derywacji, na przykładzie wyrazu oznaczającego ‛konia’ w praindoeuropejskim:

*h_1ék’u- ‛szybkość’

→ *h_1ek’-u̯-ó- ‛posiadający szybkość’ > ‛będący szybkim’

→ *h_1ék’-u̯-o- ‛ten, który jest szybki’ > ‛koń’

(Höfler, 2015, s. 236; za: Schindler, 1984; por. również Balles, 1997, s. 221, przypis 8)

Od podstawowego rzeczownika (w tym przykładzie abstractum *h_1ék’u- ‛szybkość’) derywowany jest tematyczny przymiotnik oznaczający posesywność lub towarzyszenie (w tym przypadku *h_1ek’-u̯-ó- dosł. ‛posiadający szybkość’ → ‛będący szybkim’), który następnie, poprzez zmianę miejsca akcentu bądź dodanie sufiksu indywidualizującego, ulega substantywizacji i konkretyzacji (w podanym przykładzie *h_1ék’-u̯-o- dosł. ‛ten, który jest szybki’ > ‛koń’).

W dość podobny sposób miałby przebiegać schemat derywacji w przypadku wyrazu *pek’u-:

*pék’u- ‛bydło’

→ *pk’u̯-ó- ‛będący z bydłem’

→ *pk’-u̯-on- ‛ten, który jest z bydłem’ > ‛ten, który strzeże bydła’ > ‛pies’

(Höfler, 2015, s. 237)

Znów od podstawowego rzeczownika *pék’u- ‛bydło’ derywowany jest tematyczny przymiotnik (poprzez dodanie sufiksu tematycznego *-o-) oznaczający posesywność lub towarzyszenie (w tym przypadku *pk’u̯-ó- ‛będący z bydłem’). Od przymiotnika zaś derywowany jest rzeczownik przy użyciu sufiksu indywidualizującego *-n-: w powyższym schemacie *pk’-u̯-on- ‛ten, który jest z bydłem’, z przeniesionym znaczeniem ‛ten, który strzeże bydła’, czyli ‛pies’.

Höfler jednak wspomina o takim rozwiązaniu tylko na samym końcu artykułu i nie odnosi się do wielu kwestii, które wymagają wyjaśnienia w wypadku przyjęcia takiej etymologii prasłowiańskiego *pьsъ. Po pierwsze, nie jest jasne, w jaki sposób dokładnie forma praindoeuropejska *pk’-u̯-on- miała się rozwinąć do prasłowiańskiego, ponieważ brakuje paralelnych przykładów na taką zbitkę w nagłosie (por. Arumaa, 1976, s. 136). Z drugiej strony, sama zbitka *k’u̯ w językach słowiańskich w nagłosie rozwija się do sv-, por. scs. svętъ ‛święty’, lit. šveñtas (Arumaa, 1976, s. 102), stąd spodziewanym refleksem *pk’-u̯-on- byłoby psł. *(p)svy lub raczej *pьsvy z samogłoską anaptyktyczną (por. Hamp, 1980). Również w rmorfologii prasłowiańskiej forma ta nie funkcjonowała prawdopodobnie pierwotnie jako formacja tematyczna (spodziewane byłoby *pьsvy, *pьsvene), ale możliwe, że, podobnie jak zakładał Osthoff (1901), mieliśmy do czynienia z pierwiastkiem na stopniu zanikowym w pierwszym członie compositum o znaczeniu ‛strażnik bydła’ *pk’-u-n-, który rozwinął się w *psŭn- > *pĭsŭn- > *pьsъ- i został wyabstrahowany ze złożenia jako formacja tematyczna. Sugerowany rozwój nie jest wprawdzie najprostszy, ale nie jest też niemożliwy, choć brakuje paralelnych przykładów.

Höfler w swoim artykule nie odnosi się też do długości występującej w sufiksie w rekonstrukcji, którą postulował Osthoff jako *pk’-u̯-ōn. Moim zdaniem połączenie jednej formy z drugą jest dość proste – w mianowniku wyraz miałby postać *pk’-u̯-ōn ze wzdłużeniem końcowej samogłoski w efekcie działania prawa Szemerényi’ego bądź analogicznego dostosowania formy przypadka do innych form zakończonych na resonant w prajęzyku. Możliwa jest też derywacja z sufiksem indywidualizującym, podobna jak w przypadku łac. homō ‛człowiek’ (Nussbaum, 1986, s. 187–188). Tym samym jego postać byłaby całkowicie zgodna z postacią, jaką już na początku XX wieku postulował Osthoff, a historia wyrazu – uzasadniona fonetycznie i morfologicznie. W ten sposób jesteśmy w stanie wyjaśnić z jednej strony stosunek słowotwórczy praindoeuropejskiego wyrazu do prasłowiańskiego (dodatkowo łącząc ze sobą prajęzykowe pierwiastki oznaczające ‛bydło’ i ‛psa’) oraz rozwój fonetyczny, który nastąpił od formy praindoeuropejskiej do prasłowiańskiej i polskiej: *pk’-u-on w compositum w formie na stopniu zanikowym jako *pk’-u-n- rozwija się do *psŭn, a następnie *pĭsŭn z wstawieniem samogłoski anaptyktycznej *ĭ, tzw. schwa secundum między nagłosowe spółgłoski wyrazu. Dalej przez zanik końcowej spółgłoski (prawo sylab otwartych) rozwija się do prasłowiańskiego *pьsъ-. Następnie forma ta, wyabstrahowana z compositum, dołącza do produktywnej odmiany tematycznej (*pьsъ) i rozwija się w ten sposób w językach słowiańskich, w tym do polskiego wyrazu pies. O ile pozostałe hipotezy dotyczące pochodzenia tego wyrazu nie są niemożliwe, o tyle powyższa, moim zdaniem, powinna również być poważnie brana pod uwagę.

7. Podsumowanie

Reasumując, należy stwierdzić, że praindoeuropejskie źródła pochodzenia polskiego i słowiańskiego wyrazu na określenie ‛psa’ nie mogą być tak łatwo wykluczone z rozważań etymologicznych i powinny być brane pod uwagę jako pierwsza możliwość. Spośród nich najbardziej obiecująco wygląda teoria oparta na wcześniejszej hipotezie Osthoffa. Pomimo wymienionych wyżej trudności, w tym wypadku zarówno rekonstrukcja praformy, jak i przedstawiony rozwój fonetyczny oraz stosunek słowotwórczy mają swoje uzasadnienie i wydają się dość dobrze umotywowane, choć brakuje do nich dokładnych paraleli. Tym samym możemy mówić o pewnej kontynuacji praindoeuropejskiej formy w prasłowiańskiej formie *pьsъ, której refleksem w języku polskim jest używane po dziś dzień słowo pies.

Bibliografia

Arumaa, P. (1976). Urslavische Grammatik. Cz. II. Konsonantismus. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

Balles, I. (1997). Griechisch ἄφ(ε)νος ‛Reichtum’. Historische Sprachforschung, 110, 215–232.

Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego. Warszawa: PWN.

Bezlaj, F. (1995). Etimološki slovar slovenskega jezika (t. 3, P-S). Ljubljana: Izdala Slovenska Akademija Znanosti in Umetnosti.

Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: KSW.

Buck, C.D. (1949). A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages. Chicago: University of Chicago Press.

Derksen, R. (2008). Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon. Leiden–Boston: Brill.

Długosz-Kurczabowa, K. (2008). Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego. Warszawa: PWN

Gąsiorowski, P. (2006). The etymology of Old English docga. Indogermanische Forschungen, 111, 275–284. doi.org/10.1515/9783110186505.275

Hamp, E. (1980). IE. *( ) k’uon ‛dog’. Indogermanische Forschungen, 85, 35–42. doi.org/10.1515/9783110243277.35

Hoffmann, K. (1955). Ein grundsprachliches Possessivsuffix. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, 6, 35–40.

Höfler, S. (2015). Denominale Sekundärderivation im Indogermanischen: Eine Ochsentour. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, 69(2), 219–243.

Králik, L. (2015). Stručný etymologický slovník slovenčiny. Bratislava: Veda.

Kroonen, G. (2013). Etymological Dictionary of Proto-Germanic. Leiden-Boston: Brill

Machek, V. (1957). Etymologický slovník jazyka českého. Praha: Nakladatelství C̆eskoslovenské akademie věd.

Mańczak, W. (2017). Polski słownik etymologiczny. Kraków: PAU.

Nussbaum, A. (1986). Head and Horn in Indo-European. Berlin–New York: Mouton–De Gruyter.

Onions, C.T. (red.). (1966). The Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford: Clarendon Press.

Osthoff, H. (1901). Etymologische Parerga. Leipzig: Verlag von Sb. Hirzel.

Rejzek, J. (2015). Český etymologický slovník. Praha: Leda.

Schindler, J. (1984). Einiges über indogermanische o-Stämme. [Nieopublikowany handout z wystąpienia w Wiedniu 04.12.1984].

Skok, P. (1973). Etimologijski rječnik hrvatskoga ili sprpskoga jezika. Zagreb: Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti.

Smoczyński, W. (2007). Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego.

de Vaan, M. (2008). Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages. Leiden–Boston: Brill.

Vasmer, M. (1955). Russisches etymologisches Wörterbuch. Bd. II. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

van Windekens, A. J. (1975). Les termes “chien” et “cheval” en indo-européen. Indogermanische Forschungen, 80, 62–65. doi.org/10.1515/9783110243222.62

Źródła internetowe

Snoj, M. (2016). Slovenski etimološki slovar. www.fran.si (dostęp: 30.07.2021).

Smoczyński, W. (2021). Słownik etymologiczny języka litewskiego. https://rromanes.org/pub/alii/Smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf (dostęp: 1.05.2021).

Skróty słowników

ESSJ – Erhart, A. (red.). (2004). Etymologický slovník jazyka staroslovenského, 12, Praha: Academia.

LIV – Rix, H. i in. (red.). (2001). Lexikon der indogermanischen Verben. Wiesbaden: Ludwig Reichert Verlag.

NIL – Wodtko, D., Irslinger, C. i Schneider, C. (red.). (2008). Nomina im indogermanischen Lexikon. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

STRESZCZENIE

Słowa kluczowe: etymologia, słownictwo odziedziczone, językoznawstwo indoeuropejskie

Celem artykułu jest przedstawienie możliwej etymologii polskiego wyrazu pies jako kontynuacji praindoeuropejskiej formy na określenie ‛psa’. Większość dotychczas postulowanych hipotez dotyczących pochodzenia tego leksemu określa go jako innowację słowiańską zastępującą odziedziczony z praindoeuropejskiego wyraz. Zdaniem autora najnowsze modele indoeuropejskiego słowotwórstwa rzeczownikowego mogą jednak wskazywać na indoeuropejską proweniencję tego słowa, związaną z nazwą ‛psa’ oraz ‛bydła’.

SUMMARY

On a possible Indo-European etymology of the word pies ‛dog’

Keywords: etymology, inherited lexicon, Indo-European linguistics

The purpose of this article is to present a possible etymology of the Polish word for ‛dog’ as a continuation of the Proto-Indo-European form. The majority of the hypotheses postulated so far concerning the origin of this lexeme considers it to be a Slavic innovation which superseded the inherited Proto-Indo-European word. The author argues that current models of Indo-European nominal derivation permit a connection of the Slavic word with the Proto-Indo-European forms for ‛dog’ and ‛cattle’.

Przypisy

[1] Autor pragnie podziękować dwóm anonimowym recenzentom za cenne uwagi do wcześniejszej wersji tego artykułu.

[2] „Słownik etymologiczny języka polskiego” Franciszka Sławskiego nie obejmuje litery P.

[3] Nie oznacza to, że była to jedyna hipoteza związana z pochodzeniem wyrazu z pierwiastka indoeuropejskiego – większość hipotez omawia w zarysie van Windekens (1975). Zob. również ESJS (s. 742).

Spis treści

Dariusz R. Piwowarczyk

O możliwej indoeuropejskiej etymologii wyrazu pies

1. Wstęp

2. Dotychczasowe etymologie

3. Praindoeuropejski wyraz oznaczający ‛psa’ i jego indoeuropejskie comparanda

4. Hipoteza Osthoffa

5. Hipoteza Hampa

6. Hipoteza Höflera

7. Podsumowanie

Bibliografia

Źródła internetowe

Skróty słowników

STRESZCZENIE

SUMMARY

Przypisy