https://doi.org/10.17651/POLON.43.3

ADRIANNA PIOTROWSKA

Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń

ORCID: 0000-0002-9208-8323

Homonimia gramatyczna jednostek o postaci maksimum, minimum

1. Przedmiot, cel i założenia metodologiczne

Artykuł jest poświęcony analizie gramatycznej wypowiedzeń, w których występują wyrażenia o postaci maksimum i minimum. Głównym celem pracy jest zaprezentowanie tytułowych jednostek jako homonimów gramatycznych[1], wskazanie różnic między nimi, jak również skontrastowanie ich z wyrażeniami semantycznie i gramatycznie pokrewnymi, takimi jak np. maksymalnie, minimalnie, trochę, dużo, co najmniej. W artykule zaproponuję kwalifikację jednostek o postaci maksimum, minimum do określonych części mowy. Wyrażenia te nie stanowiły dotychczas przedmiotu badań w osobnej pracy.

Przykłady użycia wyrażeń pochodzą z „Narodowego Korpusu Języka Polskiego” (NKJP) oraz wybranych słowników[2], skupiam się głównie na definicjach oraz kwalifikacji gramatycznej jednostek w „Uniwersalnym Słowniku Języka Polskiego” (USJP), „Słowniku Współczesnego Języka Polskiego” (SWJP), „Innym Słowniku Języka Polskiego” (ISJP) i „Wielkim Słowniku Języka Polskiego PAN” (WSJP PAN). Jak wskazał Maciej Grochowski, „homonimia jest dogodnym narzędziem kwalifikacji gramatycznej jednostek leksykalnych, kwalifikacja z kolei, mimo jej konwencjonalnego charakteru, stanowi konieczną operację w synchronicznym opisie funkcjonalnym jednostek”. Służy ona porządkowaniu systemu, wskazaniu miejsca jednostek w systemie danego języka. Akceptując zasadę redukcjonizmu, przyjmuję, że „wyróżnienie każdej pary homonimów gramatycznych wymaga uzasadnienia i że powinno być traktowane jako decyzja tymczasowa, to znaczy obowiązująca jedynie do momentu sfalsyfikowania hipotezy o homonimii odpowiednich jednostek” (Grochowski, 2014, s. 141).

W artykule wyróżniam trzy homonimy o postaci maksimum i trzy homonimy o postaci minimum, ponadto stawiam hipotezę, że należą one do klas rzeczowników, liczebników nieokreślonych i operatorów metapredykatywnych (do podklasy operatorów limitacji). Kwalifikacja użytej w danym wypowiedzeniu jednostki do określonej części mowy może być problematyczna. Sytuacje, w których interpretujący waha się, czy zaliczyć jednostkę do klasy rzeczowników, czy liczebników nieokreślonych, nie należą do rzadkości. W niektórych wypowiedzeniach opisywana jednostka spełnia warunki przynależności do obu klas. W związku z tym, aby uniknąć błędu metodologicznego przy kwalifikacji jednostek homonimicznych, przyjmuję następujące założenie ogólne. Wystarczającym warunkiem przyporządkowania jednostki do danej klasy gramatycznej jest możliwość wyróżnienia takiej pozycji syntaktycznej tej jednostki, w której inne jej kwalifikacje są wykluczone. Jeżeli w danej pozycji dopuszczalna jest dwojaka interpretacja gramatyczna jednostki, to znaczy, że w tej pozycji zachodzi neutralizacja opozycji homonimów. Pojęcia opozycji i neutralizacji opozycji należą do rozpowszechnionych narzędzi opisu systemu językowego od czasów szkoły praskiej (Trubiecki, 1970). W celu uzasadnienia postawionej w tym artykule hipotezy zakładam, że leksemy należą do jednej z trzech wymienionych klas gramatycznych, jeżeli spełniają warunki definicyjne tych klas. Sposób rozumienia rzeczownika i liczebnika nieokreślonego przyjmuję za Romanem Laskowskim, a operatora metapredykatywnego za Jadwigą Wajszczuk.

Według Laskowskiego rzeczowniki to „leksemy o prymarnej funkcji implikowanego podrzędnika (członu zależnego) czasownika, akomodowane przez czasownik, będące nadrzędnikiem (członem głównym) grupy imiennej” (Laskowski, 1998, s. 57). Zgodnie z Jerzym Kuryłowiczem (1971, s. 41–43) funkcja syntaktyczna grupy jest realizowana przez jej człon konstytutywny, który jest jej członem określanym. Człon konstytutywny (podstawowy) zdania to zaś jego człon określający, czyli orzeczenie.

Liczebniki to z kolei „leksemy o funkcji członu zależnego grupy imiennej, pozostające w stosunku wzajemnej determinacji gramatycznej z nadrzędnikiem (akomodacja wzajemna nadrzędnika i podrzędnika)” (Laskowski, 1998, s. 57). Tytułowe jednostki zaliczymy do grupy liczebników nieokreślonych (podobnie jak dużo, wiele, mało, trochę, ile, ilekolwiek, tyle), które „w przeciwieństwie do liczebników głównych i zbiorowych […] nie wyrażają kwantyfikacji numerycznej, lecz partytywną – informują o wielkości części przedmiotu niepoliczalnego (np. substancji: trochę wody, wiele czasu) lub o wielkości części zbioru przedmiotów policzalnych (por. np. dużo osób, tyle ludzi)” (Laskowski, 1998, s. 342).

W motywowanej semantycznie klasyfikacji leksemów Jadwigi Wajszczuk operatory metapredykatywne to syntaktemy, które wyróżniają się tym, że choć otwierają miejsce semantycznie nacechowane w zdaniu, to same nie wypełniają miejsc otwieranych przez inne jednostki (Wajszczuk, 2005, 2010). Do tej klasy należą operatory limitacji, są to leksemy otwierające miejsce dla wyrażenia (reprezentującego różne klasy gramatyczne), które opisuje właściwość zajmującą – na tle innych – wysokie lub niskie miejsce na skali, mają zmienny szyk, względem nadrzędnika występują prymarnie w antepozycji, np. dopiero, iście, wręcz, zaledwie, zgoła (Grochowski, 2008, s. 14).

2. Maksimum i minimum w słownikach

Badane w artykule jednostki zostały opisane w słownikach ogólnych języka polskiego w sposób różny – są uznawane za rzeczowniki, przysłówki, „leksemy w użyciu przysłówkowym”, modulanty[3], partykuły czy operatory limitacji[4]. Kwalifikacja gramatyczna tych jednostek w słownikach jest zatem dyskusyjna. Maksimum i minimum można rozumieć dwojako – jako rzeczownik nazywający największą (ISJP I, s. 811) lub najmniejszą możliwą ilość lub wielkość czegoś (ISJP I, s. 870) albo jako słowo, które komunikuje, że wielkość tego, o czym mowa, zajmuje najwyższe/najniższe miejsce na skali (WSJP PAN); poprzedza ono wyrażenie określające liczbę, aby wskazać najwyższy poziom/największy zakres czegoś (ISJP I, s. 811) lub najniższy poziom/najmniejszy zakres czegoś (ISJP I, s. 870). W drugim rozumieniu można je traktować jako partykuły (ISJP) lub operatory limitacji (WSJP PAN). Autorzy „Słownika gniazdowego partykuł polskich” uznali, że partykuły otwierają jedną pozycję dla rematu wypowiedzenia, nienacechowaną gramatycznie ani semantycznie; współwystępują z wyrażeniami wypełniającymi tę pozycję, ale nie wchodzą z nimi w zależność syntaktyczną; nie wchodzą samodzielnie na pozycje otwierane przez jednostki innych klas gramatycznych; komentują remat wypowiedzenia (Grochowski, Kisiel, Żabowska, 2014, s. 26). Należy zauważyć, że maksimum i minimum nie spełniają tych warunków. Jako operatory limitacji otwierają pozycje nacechowane semantycznie dla wyrażeń liczbowych.

3. Jednostki homonimiczne w wypowiedzeniach

3.1. Rzeczowniki maksimum, minimum

Przejdźmy do omówienia najważniejszych typów kontekstów, w których występują tytułowe wyrażenia. Przyjrzyjmy się poniższym zdaniom:

(1) Roczne maksimum_1 opadów przypada na przełom jesieni i zimy.

(2) Minimum_1 edukacji ekologicznej wprowadzono już z powodzeniem na Słowacji.

(3) Potrzeba tylko minimum_1 cukru, aby polepszyć smak ciastek.

(4) Sportowcy osiągnęli maksimum_2 satysfakcji w zawodach.

(5) Oddal się zatem, aby grzecznie zapewnić mi minimum_2 dyskrecji.

(6) Planował zakończyć tę pracę po maksimum_3 dwóch latach.

(7) Polska potrzebuje minimum_3 162 miliony ton węgla.

Maksimum i minimum jako rzeczowniki wypełniają pozycję mianownika, biernika lub dopełniacza, którą otwiera człon konstytutywny zdania, zob. (1)–(3). Jako liczebniki nieokreślone informują o wielkości części przedmiotu niepoliczalnego, współwystępują z nazwami abstrakcyjnymi w grupie liczebnikowo-rzeczownikowej, zob. (4) i (5). Z kolei jako operatory limitacji są dodawane do liczebnika głównego lub do jednostek miary, czasu i przestrzeni, zob. przykłady (6) i (7).

Rzeczowniki maksimum/minimum_1 nie odmieniają się przez przypadek w liczbie pojedynczej, w liczbie mnogiej zaś odmieniają się analogicznie do wyrazów muzeum, indywiduum, apogeum (Zaron, 2004, s. 14), przykłady potwierdzające odmienność badanych rzeczowników w liczbie mnogiej odnajdziemy w starszych słownikach oraz w NKJP:

(8) Najwięcej zmian powstaje w okresie maksimów_1 plam słonecznych.

(9) Maksima_1 temperatury powietrza są w Dolinie Pięciu Stawów na ogół niższe niż w stacjach niżej położonych – natomiast minima_1 są tu zazwyczaj wyższe.

(10) Obie firmy kolejny raz w tym roku zanotowały maksima_1.

(11) Lekkoatleci walczyli nie tylko o tytuły i medale, ale także o minima_1 na mistrzostwach świata w Atenach.

(12) Polska stosuje stawki wyższe niż minima_1 UE.

Odmienność maksimum/minimum w liczbie mnogiej według wskazanego, przez analogię, paradygmatu potwierdza przynależność tych jednostek do klasy gramatycznej rzeczowników. Formy liczby mnogiej natomiast, z oczywistych względów, nie mogą być brane pod uwagę przy budowaniu opozycji jednostek homonimicznych gramatycznie.

Jednostki rzeczownikowe mogą zajmować pozycje otwierane przez czasowniki, por. (10), (11), pełnić funkcję centrum grupy nominalnej (8), (9), (12), a także występować w pozycji otwieranej przez przyimki, np. do, na, o, za, por.:

(13) Adam skrócił sznurowadła do maksimum_1.

(14) Ustaw pokrętło głośności na maksimum_1.

(15) Rząd podniósł emerytury tylko o minimum_1.

(16) W obszarach zurbanizowanych uznaje się za minimum dostawę bezpiecznej wody.

W przykładzie (17a) maksimum wypełnia pozycję mianownika otwieraną przez człon konstytutywny zdania, por. coś przypada na coś, gdzie grupa maksimum opadów jest podrzędna względem formy czasownika przypada. Centrum grupy stanowi maksimum, usunięcie ze zdania członu maksimum powoduje dewiację, por. (17c). Warto podkreślić, że taka cecha przysługuje wyłącznie rzeczownikowi, liczebnik nieokreślony nie może stanowić centrum grupy nominalnej. Analogicznie jest w wypadku usunięcia maksimum_1/minimum_1 z wypowiedzenia zawierającego wyrażenie przyimkowe; por. (18b):

(17a) Maksimum opadów przypada na okres letni.

(17b) Maksimum przypada na okres letni.

(17c) *Opadów przypada na okres letni.

(18a) Liczba przycisków sterujących została ograniczona do minimum.

(18b) *Liczba przycisków sterujących została ograniczona do.

Ze względu na treść zdanie (17b), pozbawione rzeczownika opadów, jest niekompletne, ale nie dewiacyjne. Natomiast w zdaniu (18a) minimum_1 wypełnia pozycję dopełniacza otwieraną przez przyimek do. Maksimum_1 i minimum_1 jako rzeczowniki nie nakładają ograniczeń leksykalno-semantycznych na współwystępujące z nimi jednostki.

Użyte w wielu przytoczonych wyżej wypowiedzeniach jednostki maksimum/minimum spełniają warunki dystynktywne rzeczownika: występują w pozycji implikowanego podrzędnika czasowników; por. np. (1)–(3), konstytuują grupy nominalne, m.in. przyimkowe, jak w przykładach (13)–(16), mogą przyjmować też atrybuty przymiotnikowe, np. (1), por. także wypowiedzenie z atrybutem zaimkowym:

(19) Porcje zmniejszyły się do takiego minimum, że podnosiły się głośne protesty.

W NKJP odnajdziemy również przykłady zdań, w których przynależność maksimum i minimum do klasy rzeczowników nie jest oczywista, por.:

(20) My zakładamy taki plan maksimum, żeby nie być zakładnikiem jednego koalicjanta.

(21) To jest program maksimum dla lewicowego rządu?

(22) Plan minimum to wyjście z grupy.

(23) Przepis jest niezgodny z dyrektywą, bo dyrektywa zawiera warunek minimum.

Zauważmy, że w powyższych zdaniach zmiana szyku powoduje „przekształcenie konstrukcji intuicyjnie uznawanej przez rodzimego użytkownika języka za akceptowalną i neutralną w konstrukcję nieakceptowalną” (Gębka-Wolak, 1997, s. 7), por. *maksimum/minimum plan, *maksimum/minimum program, *maksimum/minimum warunek. W zdaniach (20) – (23) badane jednostki, występując w postpozycji względem rzeczowników, funkcjonują jako ich atrybuty. Usunięcie maksimum/minimum nie powoduje dewiacji, tego typu przymiotniki wartościują i wzbogacają treść wyobrażeniową określanych wyrazów (Sankowska, 1962, s. 44), por. Plan to wyjście z grupy; To jest program dla lewicowego rządu? Omawiane jednostki jako składniki grup nominalnych zachowują się analogicznie do przymiotników nieodmiennych typu bordo, khaki, mini, retro (szerzej zob. Kallas, 1977). Są one również niestopniowalne.

W poniższych kontekstach badane wyrażenia mogą być zastąpione przymiotnikami o postaci maksymalny, minimalny. Por. następujące pary zdań (a)–(b):

(24a) Kowalski uzyskał maksimum poparcia wśród emerytów.

(24b) Kowalski uzyskał maksymalne poparcie wśród emerytów.

(25a) Roślinom należy zapewnić maksimum wilgotności.

(25b) Roślinom należy zapewnić maksymalną wilgotność.

(26a) Celem państwa jest gwarantowanie każdemu mieszkańcowi minimum bezpieczeństwa.

(26b) Celem państwa jest gwarantowanie każdemu mieszkańcowi minimalnego bezpieczeństwa.

(27a) Desperacko trzymam się myśli, że każdego stać na minimum przyzwoitości.

(27b) Desperacko trzymam się myśli, że każdego stać na minimalną przyzwoitość.

Przymiotniki te wówczas określają rzeczownik nazywający cechę, funkcjonują jak derywaty porównawcze, zwane symilatywnymi, gdzie „podstawa przymiotnika nazywa podstawę porównania, a określany rzeczownik – człon porównywany” (Kallas, 1998, s. 489).

3.2. Liczebniki nieokreślone maksimum, minimum

Badane wyrażenia mogą również występować jako człony grup liczebnikowo-rzeczownikowych (por. pkt 1), które wypełniają pozycje syntaktyczne otwierane w zdaniu przez czasownik:

(28) Poprzednia koalicja robiła maksimum_2 reform, na które pozwalało społeczeństwo.

(29) Urządzał się tak, aby zapewnić sobie maksimum_2 przyjemności.

(30) – Bardzo dobrze – starał się włożyć w to zdanie maksimum_2 zapału.

(31) Młodzież chciałaby przy minimum_2 wysiłku mieć maksimum sukcesów.

(32) Tylko ewangelicy wykazali minimum_2 przyzwoitości.

(33) W społeczeństwie potrzebne jest minimum_2 życzliwości dla obcych.

W powyższych kontekstach maksimum i minimum otwierają miejsce dla rzeczowników w dopełniaczu, analogicznie do leksemów dużo, sporo, trochę, nieco, por. dużo reform, sporo obiektywizmu, trochę wysiłku, nieco przyzwoitości. Jak zauważył Grochowski (2023), to właśnie zdolność do otwierania pozycji syntaktycznej dla rzeczowników w genetywie świadczy o przynależności jednostek typu dużo, sporo, trochę, nieco do klasy liczebników niewłaściwych (nieokreślonych). Cecha ta łączy wymienione jednostki z liczebnikami głównymi (np. pięć).

Z kolei maksimum_2 i minimum_2 otwierają prawostronnie miejsce dla nazw abstrakcyjnych w dopełniaczu, nie dopuszczają natomiast połączeń z nazwami konkretnymi, por.:

(34a) Wczoraj odwiedziło mnie dużo/trochę znajomych.

(34b) *Wczoraj odwiedziło mnie maksimum_2/minimum_2 znajomych.

(35a) Chciałbym mieć dużo/trochę pieniędzy.

(35b) *Chciałbym mieć maksimum_2/minimum_2 pieniędzy.

(36a) Kupiłem dużo/trochę jabłek.

(36b) *Kupiłem maksimum_2/minimum_2 jabłek.

Cecha ta odróżnia je od dużo i trochę, które nie nakładają tak ścisłych ograniczeń semantyczno-leksykalnych na otwierane prawostronnie pozycje syntaktyczne. Zauważmy, że nie każdy kontekst dopełniaczowy niezawierający nazwy konkretnej może być wypełniony przez badane jednostki. Maksimum można traktować jako wykładnik semantyczny superlatywu, z kolei minimum nie ma takiej cechy, por.:

(37a) Dużo szczęścia na nowej drodze życia!

(37b) ?Maksimum szczęścia na nowej drodze życia!

(38a) Wystarczy tylko trochę wiary, nadziei, miłości.

(38b) ?Wystarczy tylko minimum wiary, nadziei, miłości.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na stosunek maksimum i minimum do kategorii stopnia. Dla przykładu, dopuszczalne są połączenia typu dużo więcej, dużo mniej, trochę więcej, trochę mniej, natomiast podstawienie w miejsce dużo/trochę badanych jednostek nie daje tego samego efektu, por.:

(39a) Ta sukienka powinna być dużo/trochę krótsza.

(39b) Ta sukienka powinna być *maksimum/minimum krótsza.

(39c) Ta sukienka powinna być *maksymalnie/minimalnie krótsza.

(40a) Dzisiaj jest dużo/trochę chłodniej niż wczoraj.

(40b) Dzisiaj jest *maksimum/minimum chłodniej niż wczoraj.

(40c) Dzisiaj jest *maksymalnie/minimalnie chłodniej niż wczoraj.

Badane wyrażenia zachowują się w zdaniu w analogiczny sposób do operatorów gradacji maksymalnie, minimalnie, por. (39b) i (39c), (40b) i (40c). Można zauważyć, że minimum łączy się tylko z komparatywem, natomiast maksimum nie ma takiej cechy. Operator gradacji maksymalnie dopuszcza bowiem połączenia z przymiotnikami i przysłówkami parametrycznymi tylko w stopniu równym:

(41) Ta sukienka jest maksymalnie krótka.

(42) *Ta sukienka jest maksymalnie krótsza od tamtej.

(43) *Potrzebuję maksymalnie najkrótszej sukienki.

Operator minimalnie natomiast, w przeciwieństwie do maksymalnie, wymaga eksplicytnego porównania, z tego względu łączy się tylko z komparatywem (szerzej zob. Piotrowska, 2021), por. też:

(44) *Chcemy wziąć kredyt na minimalnie długi okres spłaty.

(45) Chcemy wziąć kredyt na minimalnie dłuższy okres spłaty.

3.3. Operatory metapredykatywne maksimum, minimum

Maksimum i minimum mogą występować w zdaniu również jako operatory metapredykatywne należące do podklasy operatorów limitacji. Otwierają one pozycję dla wyrażenia opisującego właściwość zajmującą (na tle innych) wysokie lub niskie miejsce na skali. Maksimum_3/minimum_3 występują prymarnie w antepozycji względem wyrażeń określających ilość[5]:

(46) Planował zakończyć tę pracę po maksimum_3 dwóch latach.

(47) Jako funkcjonariusz partyjny dostawał maksimum_3 200–250 zł.

(48) Księgarnie biorą dużo tytułów, po kilkanaście, maksimum_3 kilkadziesiąt egzemplarzy.

(49) – Długo pan tu zamierza parkować? […] – Piętnaście minut, maksimum_3.

(50) Mogę zaczekać na wynik maksimum_3 godzinę.

(51) Wojska operacyjne liczyły minimum_3 pół miliona żołnierzy.

(52) Duże biuro to pomieszczenie o powierzchni minimum_3 700 m^2.

(53) Temperatura spadnie minimum_3 o kilka stopni.

(54) Dziecko powinno być karmione piersią minimum_3 rok, a optymalnie około dwóch lat.

(55) Dlatego jak się żenić, to na całe życie. A dzieci – minimum_3 dwójka.

W takich kontekstach badane jednostki są redukowalne ze zdania (por. np. Planował zakończyć tę pracę po dwóch latach; Temperatura spadnie o kilka stopni). Co istotne, mogą być substytuowane przez operatory maksymalnie i minimalnie, por.:

(56a) Mogę zaczekać na was maksimum kwadrans.

(56b) Mogę zaczekać na was maksymalnie kwadrans.

(57a) Goście korzystali z basenu minimum raz w tygodniu.

(57b) Goście korzystali z basenu minimalnie raz w tygodniu.

Andrzej Bogusławski zauważył (1973, s. 10), że najważniejszą wspólną cechą określeń ilościowych jest to, że zawsze towarzyszy im porównanie przedmiotu pod pewnym względem. W mojej ocenie za pomocą maksimum_3 i minimum_3 dokonujemy porównania, przy czym wskazujemy pewien określony punkt – np. maksimum_3 pięć (nie więcej niż pięć; tyle lub mniej niż pięć); minimum_3 pięć (nie mniej niż pięć; tyle lub więcej niż pięć)[6]. Z kolei „wyrażenia typu trochę/grubo/o wiele itd. nie łączą się z wykładnikami sensów ‛więcej niż X lub X’ (minimum) i ‛X lub mniej niż X’ (maksimum)” (Duszkin, 2010, s. 138), por. też:

(58) *Mam maksimum dużo pomysłów, które chciałbym wykorzystać w strategii.

(59) *Potrzebuję minimum trochę wody.

(60) *Pokrój marchewkę w plastry, maksimum grubo.

(61) *Mamy tej zimy minimum mało opadów.

Obydwa operatory wyrażają nieokreśloność i zarazem przybliżoność, ich połączenie prowadzi do sprzeczności.

Wątpliwe są również połączenia z innymi operatorami metapredykatywnymi typu strasznie, potwornie czy wystarczająco (należącymi do podklasy operatorów gradacji) – w wypadku maksimum, por. (62a)–(64b) czy co najmniej – w wypadku minimum, por. (65a)–(65b):

(62a) Dobre to dla tych, co mają strasznie dużo lat.

(62b) *Dobre to dla tych, co mają maksimum dużo lat.

(63a) Kiedyś nie było reklam piwa w telewizji, a piło się potwornie dużo.

(63b) *Kiedyś nie było reklam piwa w telewizji, a piło się potwornie maksimum.

(64a) Widziałeś wystarczająco dużo!

(64b) *Widziałeś wystarczająco maksimum!

(65a) Co najmniej trochę pani przesadza z ambicjami lokowanymi w pracy.

(65b) *Minimum trochę pani przesadza z ambicjami lokowanymi w pracy.

Operatory limitacji mogą występować w antepozycji, a wtórnie również w postpozycji (por. (49)), względem wyrażeń charakteryzujących ilość, por. (46)–(55). Oprócz jednostek miary czasu łączą się one także z jednostkami miary przestrzeni, podobnie jak partykuła co najmniej, por.:

(66a) Wpadaliśmy w śnieg minimum po kolana.

(66b) Wpadaliśmy w śnieg co najmniej po kolana.

Na strukturę znaczeniową partykuły co najmniej składają się dwa człony. Pierwszy określa minimalny warunek prawdziwości danego sądu (‛nie może być mniej niż X’). Drugi zaś zawiera komponent ‛może być więcej niż X’, wskazuje na możliwość spełnienia warunku również wtedy, gdy minimum zostanie przekroczone (Grochowski, Kisiel, Żabowska, 2014, s. 252). Według autorów SGPP co najmniej jest substytuowalne przez operator adnumeratywny najmniej. Ze względu na znaczenie partykuły co najmniej nie można za jej pomocą substytuować operatora maksimum w zdaniach (46)–(50), z uwagi na przeciwstawny sens maksimum, por. ‛X lub mniej niż X’. Próba taka prowadzi do zmiany sensu wypowiedzenia. Inaczej jest w wypadku minimum, por. ‛X lub więcej niż X’, które można zastąpić jednostkami co najmniej oraz najmniej, por. (51)–(55), np. Temperatura spadnie co najmniej o kilka [7] stopni.

Współwystępowanie maksimum i minimum z jednostkami miary czasu i przestrzeni w postaci konstrukcji wyrażających hipotetyczną granicę, typu cały rok/tydzień/miesiąc, po kolana/łokcie, do pasa, jest charakterystyczne dla operatorów metapredykatywnych limitacji.

4. Podsumowanie

Tytułowe homonimy charakteryzują wyrażenia z perspektywy granicy – najwyższej (maksimum) oraz najniższej (minimum), na pojęciu granicy opierają się także inne operatory limitacji, por. o mało co, ani trochę, jeden, które opisują właściwość graniczną zdaniem mówiącego (Sobotka, 2021, s. 27). Taką właściwość należy przypisać również maksimum_3 i minimum_3. Jednostki te mają znaczenie „ilościowe”, z uwagi na to, że przeszły do języka ze świata liczb (Doboszyńska-Markiewicz, 2013, s. 76).

Jako rzeczowniki wypełniają pozycję mianownika, biernika lub dopełniacza, otwieraną przez czasownik. Jako liczebniki nieokreślone informują o wielkości części czegoś niepoliczalnego, współtworzą grupę liczebnikowo-rzeczownikową wyłącznie z nazwami abstrakcyjnymi (są wówczas substytuowalne przez jednostki dużo, trochę), nie dopuszczają zaś połączeń z nazwami konkretnymi. Prawdopodobnie mogą również w szczególnych kontekstach funkcjonować w roli przymiotnika (atrybutu w grupie nominalnej), są wówczas redukowalne ze zdania. Maksimum i minimum jako rzeczowniki i liczebniki są członami konotowanymi, ich usunięcie ze zdania powoduje dewiację, inaczej jest w wypadku, gdy badane jednostki mają postać operatorów metapredykatywnych. Jako operatory limitacji są podrzędnikami wyrażeń z różnych klas, które charakteryzują ilość, można je zastąpić maksymalnie i minimalnie, są wówczas składnikami fakultatywnymi zdania.

Każda z wyróżnionych, homonimicznych, jednostek – maksimum_1 /minimum_1, maksimum_2 /minimum_2, maksimum_3 /minimum_3 – ma swoje cechy indywidualne i wymaga dalszych badań, szczególnie w zakresie łączliwości semantyczno-leksykalnej oraz szyku.

Bibliografia

Bogusławski, A. (1966). Semantyczne pojęcie liczebnika i jego morfologia w języku rosyjskim. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Bogusławski, A. (1973). Nazwy pospolite przedmiotów konkretnych i niektóre właściwości ich form liczbowych i połączeń z liczebnikami w języku polskim. W: Z. Topolińska, M. Grochowski (red.), Liczba, ilość, miara. Materiały z konferencji naukowej w Jadwisinie 11–13 maja 1972 r. (s. 7–31). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Buttler, D. (1971). Odmiany polskiej homonimii. Poradnik Językowy, 1, 8–13.

Buttler, D. (1971). Odmiany polskiej homonimii. Poradnik Językowy, 2, 77–82.

Doboszyńska-Markiewicz, K. (2013). Operatory adnumeratywne w języku polskim. Dystrybucja i znaczenia. Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.

Duszkin, M. (2010). Wykładniki przybliżoności adnumeratywnej w języku polskim i rosyjskim. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.

Gębka, M. (1997). O szyku składników grupy nominalnej. Acta Universitatis Nicolai Copernici, Nauki Humanistyczno-Społeczne, 313, 3–21.

Grochowski, M. (2005). O cechach gramatycznych i znaczeniu jednostek o postaci trochę. W: M. Grochowski (red.), Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka polskiego (s. 101–111). Toruń: Wydawnictwo UMK.

Grochowski, M. (2008). Założenia ogólne opisu tzw. wyrażeń funkcyjnych w Wielkim słowniku języka polskiego. W: P. Żmigrodzki, R. Przybylska (red.), Nowe studia leksykograficzne 2 (s. 11–22). Kraków: Lexis.

Grochowski, M. (2014). Kryteria opozycji homonimicznych przysłówków i partykuł. W: M. Sarnowski, I. Łuczków (red.), Wyraz i zdanie w językach słowiańskich 8 (s. 141–148). Wrocław: Acta Universitatis Vratislaviensis.

Grochowski, M. (2023). Komparatywy przysłówkowe w funkcji przyimków w języku polskim (w druku).

Grochowski, M., Kisiel, A., Żabowska, M. (2014). Słownik gniazdowy partykuł polskich. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Grzegorczykowa, R. (2010). Wprowadzenie do semantyki językoznawczej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

GWJP – Grzegorczykowa, R., Laskowski, R., Wróbel, H. (red.). (1998). Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

ISJP – Bańko M. (red.). (2018). Inny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Jodłowski, S. (1976). Podstawy polskiej składni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kallas, K. (1977). Jeszcze o mini, porno i retro. Język Polski, 57(2), 128–130.

Kallas, K. (1998). Słowotwórstwo. Przymiotnik. W: GWJP. Morfologia (t. 2, s. 469–521). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kuryłowicz, J. (1971). Podstawowe struktury języka: grupa i zdanie. W: A.M. Lewicki (red.), Problemy składni polskiej. Studia, dyskusje, polemiki z lat 1945–1970 (s. 37–44). Warszawa: PWN.

Laskowski, R. (1998). Funkcjonalna klasyfikacja leksemów: części mowy. Liczebnik. W: GWJP. Morfologia (t. 2, s. 52–65, 341–350). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Majewska, M. (2002). Homonimia i homonimy w opisie językoznawczym. Warszawa: Elipsa.

NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego. www.nkjp.pl. (dostęp: 13.12.2023).

Piotrowska, A. (2021). Operatory gradacji maksymalnie, minimalnie – różnice w zakresie łączliwości z przymiotnikami i przysłówkami. Poradnik Językowy, 9, 51–62.

PSWP – Zgółkowa, H. (red.). (1994–2005). Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, Poznań: Kurpisz.

Sankowska, J. (1962). Szyk przymiotników we współczesnej polszczyźnie. Roczniki Humanistyczne, 1, 41–48.

Sax, D. (2017). Kilkanaście – czyli właściwie ile? O granicach w semantyce osobliwego liczebnika niewłaściwego. W: M. Danielewiczowa, K. Doboszyńska-Markiewicz, A. Wójcicka (red.), Nieokreśloność i granice (s. 183–204). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW.

SJPDor – Doroszewski, W. (red.). (1958–1969). Słownik języka polskiego. Warszawa: PWN.

SJPSz – Szymczak, M. (red.). (1979). Słownik języka polskiego. Warszawa: PWN.

Sobotka, P. (2021). Jednostki gramatyczne pochodne od liczebników i wyrażeń liczebnikowych. Poradnik Językowy, 9, 20–39.

SWJP – Dunaj, B. (red.). (1998). Słownik współczesnego języka polskiego. Warszawa: Przegląd Reader’s Digest.

Trubiecki, N.S. (1970). Podstawy fonologii, tłum. A. Heinz. Warszawa: PWN.

USJP – Dubisz, S. (red.). (2006). Uniwersalny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wajszczuk, J. (2005). O metatekście. Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.

Wajszczuk, J. (2010). Functional class (so called „part of speech”) assignment as a kind of meaning-bound word syntactic information. Cognitive Studies/Études cognitive, 10, 15–33.

WSJP PAN – Żmigrodzki, P. (red.). (2007–). Wielki słownik języka polskiego PAN. www.wsjp.pl. (dostęp: 13.12.2023).

Zaron, Z. (2004). Aspekty funkcjonalne polskiej kategorii rodzaju. Charakterystyka fleksyjna. Warszawa–Puńsk: Wydawnictwo „Aušra”.

Streszczenie

Słowa kluczowe: składnia, homonimia gramatyczna, rzeczownik, liczebnik, operator metapredykatywny

Artykuł przedstawia analizę gramatyczną wypowiedzeń zawierających jednostki maksimum i minimum. Punkt wyjścia stanowią definicje ze słowników ogólnych języka polskiego z XX i XXI wieku. Tytułowe jednostki występują w trzech różnych typach kontekstów składniowych. W związku z tym wyróżniam trzy następujące jednostki homonimiczne o postaci maksimum i trzy jednostki o postaci minimum: maksimum_1 /minimum_1 – rzeczownik, np. Roczne maksimum opadów przypada na przełom jesieni i zimy, maksimum_2 minimum_2 – liczebnik nieokreślony, np. Sportowcy osiągnęli maksimum satysfakcji w zawodach, maksimum_3 /minimum_3 – operator metapredykatywny (operator limitacji), np. Planował zakończyć tę pracę po maksimum dwóch latach. Maksimum_1 /minimum_1 zajmuje pozycję syntaktyczną otwieraną przez formę czasownikową, maksimum_2 /minimum_2 występuje w grupie liczebnikowo-rzeczownikowej zawierającej nazwę abstrakcyjną i zajmuje w niej pozycję syntaktyczną analogiczną do trochę, dużo; maksimum_3 /minimum_3 stanowi podrzędnik liczebnika głównego.

Summary

Grammatical homonymy of lexical units maximum, minimum

Keywords: syntax, grammatical homonymy, noun, numeral, metapredicative operator

The article presents a grammatical analysis of the lexical units maximum and minimum. The starting point are the definitions from general dictionaries of the Polish language from the 20th and 21st centuries. The title units come in three different types of syntactic contexts. Therefore, I distinguish the following three homonymous units in the form of maximum and three units in the form of minimum: maximum_1 /minimum_1 – noun, e.g. Roczne maksimum opadów przypada na przełom jesieni i zimy., maximum_2 /minimum_2 – numeral indefinite, e.g. Sportowcy osiągnęli maksimum satysfakcji w zawodach., maximum_3 /minimum_3 – metapredicative operator (limit operator), e.g. Planował zakończyć tę pracę po maksimum dwóch latach. Maximum_1 /minimum_1 occupies a syntactic position opened by a verb form, maximum_2 / minimum_2 appears in the numeral-noun group containing an abstract name and takes a syntactic position analogous to trochę, dużo; and maximum_3 /minimum_3 is a subordinate of a cardinal numeral.

Przypisy

[1] Szerzej o homonimii zob. np. Buttler (1971), Majewska (2002), Grzegorczykowa (2010).

[2] Przykłady podawane są w oryginalnym zapisie lub w uproszczeniu (gdy jest to konieczne dla klarowności przekazu).

[3] „Modulant jest to nieodmienna część mowy, wchodząca w związki składniowe z różnymi częściami zdania. Służy on do wyrażania niektórych funkcji pragmatycznych, np. życzenia – aby, bodaj, pytania, np. czy, nacechowania emocjonalnego, np. że. Ponadto modulanty służą do waloryzacji logicznej sądu, np. chyba, podobno, prawdopodobnie, do określania zakresu odniesienia treści danego wyrażenia, np. nawet, tylko, także, do waloryzacji określeń ilości lub stopnia natężenia, np. niemal, prawie. Niektóre wyrazy zaliczone do tej klasy nazywano tradycyjnie partykułami” (SWJP I, s. 487–488). Termin modulant wprowadził do gramatyki polskiej Stanisław Jodłowski (por. Jodłowski, 1976).

[4] A ściślej, wyrażenia te są kwalifikowane jako rzeczowniki rodzaju nijakiego (SJPDor I, s. 396, 719; SJPSz II, s. 89; SWJP I, s. 487, 523; PSWP XX, s. 156; XXI, s. 273; ISJP I, s. 811, 870; WSJP PAN), przysłówki niestopniowalne (PSWP XX, s. 156; XXI, s. 274), leksemy nieodmienne w użyciu przysłówkowym (SJPDor I, s. 397, 719; SJPSz II, s. 90) czy operatory limitacji (WSJP PAN).

[5] Należy zwrócić uwagę, że szyk operatorów metapredykatywnych nie jest w polszczyźnie ustabilizowany, co zauważyć można w zdaniu (53), gdzie minimum poprzedza przyimek, choć dopuszczalne są także zdania typu: Temperatura spadnie o minimum kilka stopni.

[6] U Duszkina maksimum i minimum (a także maksymalnie, minimalnie) uznane zostały za jednostki o przybliżonych sensach: ‛<niewiele> mniej niż X lub X’, jak np. co najwyżej, najwyżej, nie więcej niż oraz ‛X lub <niewiele> więcej niż X’, por. co najmniej, najmniej, nie mniej niż, przynajmniej (Duszkin, 2010, s. 134), autor stwierdził również (2010, s. 140), że maksimum i minimum nie są wykładnikami przybliżoności liczbowej, należą zaś do tzw. wyrażeń nieadnumeratywnych.

[7] Warto podkreślić, że liczebniki nieokreślone typu kilka oraz kilkanaście charakteryzują w przybliżeniu pewne odcinki, przy czym odcinek wydzielony przez liczebnik kilkanaście jest ściśle określony (Sax, 2017, s. 192). Nie mogą natomiast współwystępować z trochę i dużo które implikują nieokreśloność. Za pomocą kilka i kilkanaście charakteryzuje się części zbiorów, nie zaś odcinki, na co zwracał uwagę Andrzej Bogusławski (1966), por. *Potrzebujemy trochę/dużo kilku książek.; ale: Potrzebujemy maksimum/minimum kilku książek.

Spis treści

Adrianna Piotrowska

Homonimia gramatyczna jednostek o postaci maksimum, minimum

1. Przedmiot, cel i założenia metodologiczne

2. Maksimum i minimum w słownikach

3. Jednostki homonimiczne w wypowiedzeniach

3.1. Rzeczowniki maksimum, minimum

3.2. Liczebniki nieokreślone maksimum, minimum

3.3. Operatory metapredykatywne maksimum, minimum

4. Podsumowanie

Bibliografia

Streszczenie

Summary

Przypisy

Table of Contents

Adrianna Piotrowska

Homonimia gramatyczna jednostek o postaci maksimum, minimum

1. Przedmiot, cel i założenia metodologiczne

2. Maksimum i minimum w słownikach

3. Jednostki homonimiczne w wypowiedzeniach

3.1. Rzeczowniki maksimum, minimum

3.2. Liczebniki nieokreślone maksimum, minimum

3.3. Operatory metapredykatywne maksimum, minimum

4. Podsumowanie

Bibliografia

Streszczenie

Summary

Przypisy