https://doi.org/10.17651/POLON.43.6

KAMIL STACHOWSKI

Uniwersytet Jagielloński, Kraków

İstanbul Üniversitesi, Stambuł

https://orcid.org/0000-0002-5909-035X

O pochodzeniu pol. budyń

1. Wstęp[1]

Wyraz budyń, wraz ze swoimi (jak się wydaje) wariantami fonetycznymi budeń ~ budéń, budyn, pudding, puding i pudyng, stanowi polską odnogę wielkiej rodziny wyrazów pochodzących z ang. pudding. Pojawia się w tekstach na początku XIX wieku, w języku mówionym zapewne istotnie wcześniej, najpierw jako cytat z angielskiego, reprezentujący całe bogactwo semantyczne oryginału (‛ciasto na słodko i na ostro’, ‛kluska’, ‛farsz’ i in.); w drugiej połowie XX wieku, wraz z zadomowieniem się w polszczyźnie, ograniczony do potrawy nazywanej czasem kisielem mlecznym, a w XXI wieku ponownie rozszerzany na jej nowsze warianty.

O ile mi wiadomo, pochodzenie tego wyrazu nie było do tej pory obszerniej dyskutowane. W słownikach najczęściej brakuje haseł z nim związanych, a z tych dwóch, które proponują jakąś etymologię, jeden wskazuje na język angielski, a drugi na hiszpański lub włoski. Ostatecznie wydaje się, że rację ma ten pierwszy, mimo że fonetyka nie jest zupełnie jasna.

Aby móc jednak rzecz rozstrzygnąć, konieczne jest najpierw zapoznanie się z szerszym tłem: w językach europejskich (pkt 2.) i w samym polskim (pkt 3.1.). Po tym następuje omówienie wspomnianych wyżej dwóch etymologii (pkt 3.2.), dyskusja różnych teoretycznych możliwości (pkty 3.2. i 3.3.), i wreszcie wnioski (pkt 4.).

2. Tło

Wyraz budyń jest zaświadczony w tekstach polskich dopiero od XIX wieku i od samego początku odnosi się do dań obcych (pkt 3.1.), jest więc mało prawdopodobne, by był wyrazem rodzimym. Aby jednak ustalić, z jakiego języka mógł zostać zapożyczony, a także właściwie ocenić dotychczas proponowane etymologie, wypada najpierw zapoznać się z jego tłem poza polszczyzną.

Źródła danych zawartych w poniższym streszczeniu podane są na początku każdego podpunktu. Muszę zaznaczyć, że niektóre z tych źródeł interpretują owe dane inaczej, niż ja tutaj; bardziej szczegółowa dyskusja dostępna jest w innej pracy mojego autorstwa (Stachowski, w przygotowaniu).

2.1. Angielski

Ostateczne pochodzenie ang. pudding jest niejasne (zob. pkt 4.). Na piśmie wyraz ten pojawia się po raz pierwszy już około roku 1100 (tu i niżej: OED, Olver, 2015), ale jako przydomek lub nazwisko, więc jego znaczenie, a także etymologiczna tożsamość z naszym wyrazem są niepewne. Dopiero w 1245 roku zostaje po raz pierwszy poświadczony jako rzeczownik pospolity, przypuszczalnie w odniesieniu do rodzaju kiełbasy. Najstarsze przepisy zawarte są w Harleian (MS 279) z około roku 1430 (Austin, 1888, s. 41–42); jeden opisuje potrawę zbliżoną do kaszanki, czy bardziej do łódzkiego czarnego[2], drugi zaś do haggis, czyli dania z podrobów owczych, mąki i tłuszczu ugotowanych w owczym żołądku.

W ciągu XVI wieku środek ciężkości znaczenia ang. pudding przesuwa się z ‛kiełbasy’ w kierunku samego ‛nadzienia’: mieszaniny małych bądź drobno posiekanych składników, z przetworzonym zbożem i tłuszczem. Zamiast być ugotowane w osłonce, składniki te mogą teraz być zapieczone w cieście lub podgrzane w jakiś inny sposób, albo nawet podane samodzielnie. Rozumienie to zachowało się do dziś w nazwach takich potraw jak Indian p., rice p. czy steak and kidney p. Składniki te nie muszą już też być wyłącznie pochodzenia zwierzęcego (mięso, krew, podroby); mogą być świeżymi bądź suszonymi owocami, a element zbożowy może też mieć formę czerstwego chleba – stąd bread p. Ten kierunek rozwoju utrzymuje się w XVII wieku, kiedy to pojawiają się puddingi gotowane w chuście, o zwartej konsystencji, częściej chyba na słodko niż na ostro, bardziej zbliżone do pojęć ‛kluska’ i ‛ciasto’ – jak Christmas p. czyli plum p. Takie rozumienie jest dzisiaj dominującym w Wielkiej Brytanii, bodaj na równi z ‛niemal dowolny deser’, choć stare znaczenia pozostają wciąż w użyciu.

W Stanach Zjednoczonych doszło natomiast w XIX wieku do kolejnego przeobrażenia, kiedy to do zagęszczania puddingów o konsystencji kaszki (jak rice p.) zaczęto zamiast żółtek używać skrobi i otrzymano w ten sposób danie bardzo podobne do współczesnego polskiego budyniu. Dziś to znaczenie jest najpowszechniejszym w Ameryce.

Podsumowując, ang. pudding przez całą swoją niemal tysiącletnią historię nie tyle ewoluuje semantycznie, co raczej dobiera sobie wciąż nowe znaczenia, nie porzucając przy tym starych. W XII i XIII wieku funkcjonuje jako przydomek, od XIV do XV wieku pojawia się w znaczeniu ‛rodzaj kiełbasy’, od XVI dodatkowo ‛nadzienie’ i ‛kaszka’, od XVII wieku jeszcze ‛kluska’ i ‛ciasto’, a od XIX ‛budyń’. To tylko główne kierunki, pomijam tu mniej popularne wariacje, a także multum znaczeń przenośnych, jak ‛nagroda’, ‛głupek’, ‛rodzaj miny’, ‛odbijacz (żegl.)’ i in.

2.2. Francuski

Jednym z etymonów proponowanych dla ang. pudding jest fr. boudin (tu i niżej: DHFQ, DHLF). Wyraz ten jest poświadczony od XIII wieku i wydaje się, że zawsze oznaczał, nie licząc sensów przenośnych, ‛rodzaj kiełbasy’. Jego wpływ na semantykę ang. pudding jest rzeczywiście możliwy, choć bardziej prawdopodobnym wydaje się, że oba pochodzą od wspólnego rdzenia typu *pud- o znaczeniu ‛pęcznieć, puchnąć’. Czy rdzeń ten miałby być germański, indoeuropejski, czy może nawet paleoeuropejski, nie jest jeszcze jasne (zob. pkt 4.).

Równolegle z boudin od XVII bądź XVIII wieku funkcjonuje we francuskim zapożyczony z angielskiego wyraz pudding. Występuje on w kilku wariantach fonetycznych: z [-u-] i [-ü-], a także z [-iŋ], [-iŋg], [-in] i [-ing], a w Ameryce frankofońskiej też z [-iń]. W europejskiej francuszczyźnie oznacza on dwa rodzaje ciasta: słodką zapiekankę z czerstwego chleba (< bread p.) oraz ciasto z rodzynkami i suszonymi śliwkami gotowane na parze (< Christmas p.), a w Kanadzie również rodzaj ciasta z sosem z syropu klonowego (p. chômeur).

Przypuszczalnie także z angielskiego pochodzi kanad.-fr. poutine. Wyraz ten jest poświadczony od 1810 roku, a obecnie występuje w znaczeniach ‛rodzaj ciasta’, ‛rodzaj kluski’, ‛grubas’, ‛bimber’, ‛nieapetyczna mieszanina’, ‛skomplikowana sprawa’, ‛danie z frytek z grudkami sera w sosie mięsnym’. W tym ostatnim znaczeniu zaczął się on niedawno rozprzestrzeniać i został nawet z powrotem zapożyczony do języka angielskiego.

2.3. Niemiecki

W niemczyźnie wyraz Pudding pojawia się w XVII wieku (tu i niżej: DWDS), jednak przez długi czas jest postrzegany jako obcy, jeszcze w połowie XVIII wieku bywa zapisywany antykwą zamiast pismem gotyckim (np. Oldmixon, 1744, s. 694). Pierwotnie oznacza ‛rodzaj ciasta’ lub ‛kluski’, a przynajmniej w XIX wieku także być może ‛kaszki’ lub też innego dania bliższego polskiemu budyniowi, ponieważ stosunkowo często pojawia się fraza Eier- und Milchpudding (‛pudding jajeczno-mleczny’; np. WGH 51 [1834], s. 819).

Od drugiej połowy XVIII wieku poprzez wiek XIX w bardzo zbliżonym znaczeniu występuje też postać Budin (np. Braunin, 1799, s. 52; Goldoni, 1762, s. 76 i in.; Wieserinn, 1796, s. 157). Wydaje się, że jest to forma względnie rzadka, szczególnie poza Austrią, ale może się ona okazać istotna dla pochodzenia pol. budyń, mimo że jej etymologia nie jest zupełnie jasna.

Pod koniec XIX wieku, pod wpływem amerykańskim, niem. Pudding nabiera dodatkowo znaczenia ‛budyń’ (pkt. 2.1.) i wkrótce prawie całkowicie zatraca swoje starsze znaczenia. Nie jest do końca jasne, jak należy tę transformację traktować od strony typologicznej: czy jako podwójne (potrójne?) zapożyczenie – i zatem Pudding jako parę homonimów, a nie jeden wyraz – czy też jako przykład swoistej „aktualizacji kulturowej” pojedynczego wyrazu, czy może wreszcie najpierw jako wyraz obcy, niebędący tak naprawdę częścią leksykonu niemieckiego, a dopiero później utrwalający się jako zapożyczenie w tylko jednym znaczeniu (zob. pkt 3.3.3.).

2.4. Hiszpański

Na przełomie XVIII i XIX wieku hiszpański zapożycza równocześnie fr. boudin (pkt 2.2.) i ang. pudding, przy czym ten pierwszy oddany zostaje jako budín (np. Galván Rivera, 1845, s. 88–90), a ten drugi jako pudín ~ budín (np. Connelly, 1784, s. 527, 533; Seckendorff, 1825). W tej sytuacji prędko dochodzi do pomieszania obu pojęć (por. np. hasło budín w DEHA, 1888 i Doce, 1881). Próby rozdzielenia ich (Ramos i Duarte, 1895 s.v. budín) wprawdzie nie przynoszą natychmiastowego efektu, ale ostatecznie sytuacja się jednak klaruje, ponieważ budín w znaczeniu ‛kiełbasa’ wychodzi z użycia.

W ten sposób pozostaje w hiszpańskim para pudín ~ budín, synonimiczna (DLE) i oznaczająca rodzaj deseru, co sugeruje, że obie te formy są refleksami ang. pudding. Deser ten jest zasadniczo ciastem, w kilku wariantach: chlebowym, ale często o gładkiej, niemal budyniowej konsystencji (b. de pan), biszkoptowym (b. de limón), keksowym (b. inglés) itp. Istnieje także wersja na ostro, o konstrukcji właściwie lazanii (b. azteca), której pochodzenie nie jest dla mnie jasne.

Sporadycznie pojawia się też w hiszpańskim pudding, puding itp., ale raczej w roli cytatu niż wyrazu zapożyczonego (np. MRAM, 1797, s. 437).

2.5. Włoski

W ciągu XVIII wieku (tu i niżej: LEI) pojawia się we włoskim kilka nowych wyrazów: bodino, podino, pudino itp. w znaczeniach ‛rodzaj kiełbasy’, ‛rodzaj ciasta’ i ‛rodzaj kaszki’. Nie są one używane całkiem wymiennie, ale też nie da się jednoznacznie przypisać jednej postaci fonetycznej do jednego znaczenia. Szczęśliwie się składa, że przynajmniej kilka z najwcześniejszych poświadczeń odnosi się bezpośrednio do realiów angielskich lub niemieckich, mamy więc podstawę, by objaśnić je jako niezależne zapożyczenia z tych języków – i dodatkowo z fr. boudin (pkt 2.2.) – które zapewne z racji podobnego brzmienia ostatecznie zlały się we włoskim w jeden wyraz budino. Pozostałe warianty, szczególnie bodino, nigdy nie zaniknęły całkowicie.

Podobnie, jak to miało miejsce z ang. pudding, wł. budino ewoluowało semantycznie nie poprzez przenoszenie znaczenia, ale raczej poprzez rozszerzanie go o coraz to nowe sensy. Dzisiaj wyraz ten odnosi się do różnych deserów o konsystencji podobnej do budyniu (b. alla vaniglia), ale także do ciast (b. di ricotta), zapiekanek na ostro (b. di spinaci), rodzaju kaszanki (czarnego; przyp. 2.) i in.

Obok budino funkcjonuje we włoskim jeszcze postać pudding, tym razem tylko w odniesieniu do deserów o konsystencji budyniu. Mimo, że pojawiła się już na początku XVII wieku, czyli istotnie wcześniej niż budino, to pozostawała zawsze na marginesie – aż do XXI wieku, kiedy to jej popularność gwałtownie wzrosła[3]. Najprawdopodobniej wzrost ten napędziły wysiłki reklamowe producentów deserów, usiłujących skusić klientów egzotyczną nazwą.

3. Pol. budyń

Wyraz budyń nie ma długiej historii w polszczyźnie, ale jest ona dość bogata, a w każdym razie bogatsza niż można by przypuszczać na podstawie jego współczesnego użycia, ograniczonego właściwie do jednej potrawy. Musimy się z tą historią zapoznać (pkt 3.1.), zanim będziemy mogli przejść do omówienia dotychczas zaproponowanych etymologii (pkt 3.2.) i dyskutowania ich (pkt 3.3.).

3.1. Historia

Skoro poznaliśmy już w ogólnym zarysie tło europejskie, czas teraz przyjrzeć się historii pol. budyń. Nie licząc, rzecz jasna, formy Budyń jako nazwy miasta Budy, najwcześniejsze poświadczenia apelatywu budyń, o których mi wiadomo, pochodzą z 1803 i 1805 roku. Poświadczenie starsze (Mrongowius, 1803, s.v. Budyny) jest tłumaczeniem niem. Pudding. Nie jest jasne, dlaczego ma ono postać liczby mnogiej: być może błąd drukarski zamiast *budyng? Spośród poświadczeń młodszych, jedno znajduje się w przetłumaczonej przez F.A.G. Żółkowskiego francuskiej komedii[4]. W sztuce tej jedna z postaci żąda na obiad budyniu, lecz okazuje się, że jej rozmówca (mieszkaniec księżyca) takiej potrawy nie zna (Bodard de Tezay, 1805, s. 43). Ostatecznie my również nie dowiadujemy się, o jakie dokładnie danie chodziło, ale możemy przynajmniej stwierdzić, że wyraz musiał być znany w polszczyźnie już wcześniej, a nie pojawił się po raz pierwszy w tej właśnie sztuce jako oddanie terminu francuskiego, ponieważ w oryginale odpowiada mu fr. macaroni (Bodard de Tezay, 1786, s. 22–23). Drugie poświadczenie z 1805 roku ma postać budyn (DGK 636) i pojawia się jako jedno z dań, obok rosołu i jarzyn, serwowanych więźniom w Filadelfii. Bardziej szczegółowego opisu niestety nie podano, co znowu sugeruje, że wyraz był już wówczas znany.

Więcej informacji przynosi W.W. Wielądko, który zaledwie trzy lata później w przepisie na „potrawk[ę] z iaiów” pisze „umięszawszy to wszystko, włoż w chustę, lub serwetę, zawiąż, wstaw w garnek w ukrop miany niech się długo gotuie, iak budeń” (sic, -e-; Wielądko, 1808, s. 149). Ta praca również jest tłumaczeniem z francuskiego, to jednak już czwarte jej wydanie, zawierające przepisy, których nie było w oryginale, i wydaje się, że właśnie nasza „potrawka z iaiów” jest jednym z nich[5]. Jasne jest to, że Wielądko rozumiał budeń jako potrawę gotowaną w chuście, a więc najprawdopodobniej mającą docelowo konsystencję zbliżoną do kluski bądź ciasta – a także, że sądził, iż ta metoda przygotowania, jak i nazwa potrawy, będą czytelnikowi znane.

Najstarsze znane mi dokładne przepisy pochodzą z pracy J.J. Szczepańskiego (1822). Posługując się wymiennie postaciami budeń, budéń i budyń, opisuje on kilka zupełnie różnych dań: 1) „Budyń czyli tak zwany Koch dla dzieci. Zakłuć pół funta mąki [ok. 200 g] z pięciu kwaterkami śmietanki [ok. 1,2 l], day troche cukru i soli, potym mieszaiąc nieustannie na ogniu, gotuy aż do zgęstnienia” (s. 211) – czyli danie o konstystencji kaszki, podobne do góralskiej bryjki, które stałoby się kluską, gdyby użyć więcej mąki; 2) „[r]ościeray masło aż spulchnieie, potym zwolna wymieszay z bułką [rozmoczoną w mleku] i z jaiami, doday miałkiey soli, […]”, a następnie tak przygotowanym farszem nadziej kurę (s. 217); 3) „[w]ałkuy ciasto […] pokray na makaron […] potym zagotuy w półtory kwarty [ok. 1 l] sześciu łutami cukru [ok. 75 g] osłodzoney śmietance […] odstaw aby ostygł, w tym czase zgęstnieie i zmieni się niby w budeń” (s. 189); 4) „Budeń bółkowy (Legomina Angielska.)” (s. 201) oraz „Plum budeń” (s. 203), które są wariantami gotowanego w chuście angielskiego Christmas p.

Kolejne znaczenie przynosi nieco późniejsze poświadczenie w PRT (1832, s. 73): „jak to czynią w Szwecyi, zarabiając ją [krew] z ciastem na chleb albo dodając do niéj posiekanéj tłustości i inne przyzwoite dodatki dla otrzymania z niéj pewnego gatunku budyniu” – chodzi więc o rodzaj kiełbasy podobnej do kaszanki (czarnego; przyp. 2.). Trzeba jednak zaznaczyć, że to poświadczenie jest wyjątkowe (zob. pkt 3.3.2.).

Jeszcze inną potrawę pod tą samą nazwą znajdujemy w Amszejewicz (1859, s.v. budyn): „Budyn, v. Budyń. (z ang.) potrawa z tartego séra, śmietany, mąki i jaj; czasem i bez séra”. Słowo w słowo tę samą definicję podaje późniejszy o dwa lata SWil (s.v. budyn).

I tak, w zaledwie kilku źródłach, udokumentowana już została właściwie pełna gama znaczeń prymarnych, które nasz wyraz posiada lub posiadał w innych językach (zob. pkt 2.). Powtarzają się one też w późniejszych publikacjach, a także dochodzą do nich nowe warianty, np. „Encyklopedia Orgelbranda” wylicza: „Budyń, Budeń […] rodzaj smacznej leguminy, a raczej ciasta przyrządzonego z bułek tartych […] sposoby robienia budeni: z ryżu, z sago, makaronu włoskiego, wątróbek, z sera lub czekolady”, a M. Marciszewska podaje aż 22 różne przepisy na budynie słodkie, na ostro, z mąki, ryżu, ziemniaków, z owocami, w cieście, ze szczupaka, z kapusty itd. (Marciszewska, 1878, s. XI). Ciekawe, że w jednym rozdziale potraktowane są budynie (i jeden pudyng), a w innym melszpeizy i legominy (s. XII), mimo istotnego podobieństwa wszystkich tych trzech pojęć.

Rozumienie wyrazu budyń jako rodzaju wypieku pojawia się w literaturze jeszcze długo – przykłady można znaleźć i w XXI wieku – ale dla nas szczególnie znacząca jest tu książka kucharska E. Kiewnarskiej z 1941 roku, ponieważ obok przepisu na „budyń z klipfisza” (s. 33), zawiera ona też dwie reklamy produktów spożywczych w proszku, w tym budyniu (s. 19, 43). Choć nie jest to powiedziane wprost, wydaje się, że muszą się one odnosić do potrawy przynajmniej bardzo podobnej do tej, którą znamy dzisiaj pod nazwą budyń. Proszki takie pojawiają się w Niemczech pod koniec XIX wieku (np. Dr. Oetker w 1894 roku – C.-C. Andresen, Dr. August Oetker KG) i zyskują dużą popularność, ostatecznie niemal całkowicie wypierając inne znaczenia niem. Pudding (pkt 2.3.).

Również zaskakująco długo utrzymuje się postrzeganie samego wyrazu budyń jako obcego, skoro tak był odbierany jeszcze na początku XX wieku (zob. Wasilewska, 1926, s. 106; Zawiliński, 1926, s. 93)[6].

3.2. Etymologie

Większość słowników etymologicznych języka polskiego w ogóle nie zawiera hasła budyń (Długosz-Kurczabowa, 2003, 2008; Boryś, 2005; Mańczak 2017; Fałowski, 2022), podobnie słowniki wyrazów obcych (Kopaliński, 1999; Bańko, 2003; Pawelec, 2003; Latusek, 2009; Drabik, 2012); nie wiadomo mi też o żadnych samodzielnych pracach poświęconych konkretnie temu słowu. Ciekawe więc, że wyraz ten doczekał się jednak aż pięciu różnych etymologii. W układzie chronologicznym, zaczynając od propozycji J. Karłowicza (1894–1905):

Budyn, Budyń O. ‖ U in. Słowian w różnych naśladowaniach formy Fr. i Ag. ‖ Nm. Boudin, Pudding. Ag. pudding z Fr. ═ Fr. boudin=pierwotne zn. kiszka nadziewana. Nasze wyrazy: 1, Pudyng z Ag. 2, Buduar z Fr. boudoir z tegoż pochodzą źródła, jeżeli pewnem jest, że boudoir pochodzi od bouder, niby pokój, w którym się dąsa, gdyż bouder = dąsać się, nadymać się (jak kiszka, pęcherz). Dz. II, c Bouder.

wspólnej J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (1900):

Budyń, u, lm. e, ×Budyn rodzaj leguminy (Fr. boudin);

A. Brücknera (1927):

budyń, ‛legumina’, z angielskiego (plum) pudding, nie z franc. boudin, ‛kiełbasa’;

J. Fisiaka (1962: 289):

a) przez holenderski zapożyczony został taki wyraz jak budyń (hol. bodeng < ang. pudding);

oraz A. Bańkowskiego (2000):

BUDYŃ kulin. XIX-2, zamiast °budyn, wł. budino ‛ts.’, hiszp. budín ‛ts.’; niejasne (z arab.?). Stąd też może fr. boudin (XIII) w innym znaczeniu kulinarnym. W językach europejskich na tę nowomodną potrawę włosko-hiszpańską przeniesiono nazwę podobnej potrawy angielskiej: pudding.

Etymologia Karłowicza, a szczególnie pojawiająca się w niej propozycja kontaminacji, jest mało realna, ale wymaga to obszerniejszego komentarza (zob. pkt 3.3.5.). Samo pochodzenie niemieckie jest natomiast znacznie bardziej prawdopodobne, choć akurat nie z Boudin ani Pudding (zob. pkt 3.3.3.).

Propozycję SWar należy przypuszczalnie odrzucić z powodu przede wszystkim semantyki: fr. ‛kiełbasa’, pol. ‛ciasto’ i in (zob. jeszcze pkt 3.3.2.).

Podobnie, jak Brückner, za pochodzeniem angielskim opowiedzieli się też S. Lam (1939) oraz E. Mańczak-Wohlfeld (1992, s. 33), choć z jakiegoś powodu w jej nowszych pracach (2006, 2010) budyń już się nie pojawia. Ja również skłaniam się ku wyprowadzaniu naszego słowa jeśli nie z niemieckiego, to z angielskiego właśnie (więcej o tym w punkcie 3.3.4.).

Propozycję Fisiaka odrzucił Cienkowski (1964, s. 426) jako mało realną historycznie-kulturowo, zaznaczając przy tym, że nie był w stanie się potwierdzić istnienia w niederlandzkim formy *bodeng. Mnie również się to nie udało.

Etymologia Bańkowskiego, pojawiająca się też wcześniej w bardziej skrótowej postaci w słowniku pod redakcją E. Sobol (1995, s.v. budyń), jest raczej nie do przyjęcia. Pomijając błędy faktograficzne, jak zbyt późna datacja oraz uznanie formy budyn za hipotetyczną (Amszejewicz, 1859, s.v. budyn; Bańkowski, 2000, s. XV), oraz błąd metodologiczny w postaci odwołania do języka arabskiego bez podania konkretnej formy, jest ona wątpliwa z powodu semantyki, fonetyki i filologii.

Pochodzenie włoskie wymaga nieco obszerniejszego komentarza (o nim samym zob. pkt 3.3.1., a o możliwości kontaminacji postaci włoskiej z inną, pkt 3.3.5.).

Natomiast hiszp. pudín ~ budín oznacza i zawsze oznaczało przede wszystkim słodkie ciasto (pkt 2.4.). Pol. budyń ma znacznie szerszy zakres znaczeniowy i zróżnicowanie to pojawia się już w najstarszych poświadczeniach (pkt 3.1.), jest zatem mało prawdopodobne, żeby było wynikiem niezależnego rozwoju w polszczyźnie – tym bardziej, że odpowiada ono zbyt dokładnie semantyce angielskiej (pkt 3.3.).

Pomysł wyprowadzenia hiszp. budín i wł. budino z arabskiego wydaje się dość karkołomny pod względem historii i znaczenia tych wyrazów. Bańkowski nie podaje żadnego konkretnego wyrazu arabskiego, ani nie odsyła do żadnej pracy, gdzie kwestia byłaby omówiona szerzej. Tym niemniej, okazuje się, że jest w arabszczyźnie rdzeń, który może być faktycznie ciekawym tropem w poszukiwaniach ostatecznego źródła naszego wyrazu (zob. pkt 3.3.). Formy hiszpańskie i włoskie najprawdopodobniej są rzeczywiście powiązane z fr. boudin (pkt 2.2.), jednak kierunek zapożyczenia był raczej odwrotny niż chce Bańkowski, skoro wyraz francuski jest poświadczony od XIII wieku, a hiszpańskie i włoskie od wieku XVIII. Podobnie z ang. pudding, poświadczonym jeszcze wcześniej niż boudin, bo od wieku XII.

3.3. Dyskusja

Z punktu widzenia historii kultury najbardziej obiecujące, jako potencjalne źródło pol. budyń, wydają się być języki zachodnioeuropejskie. Pobieżny przegląd występujących w nich form (pkt 2.) nie daje jednak natychmiastowej odpowiedzi. Przy okazji dyskusji etymologii A. Bańkowskiego, de facto wykluczyliśmy już bezpośrednie zapożyczenie z hiszpańskiego (pkt 3.2.), tak więc pozostają nam włoski, francuski, niemiecki i angielski, którym przyjrzymy się teraz w takiej właśnie kolejności, najpierw osobno, a na koniec w kontekście możliwej kontaminacji niektórych z tych postaci.

3.3.1. Włoski

Sytuację puddingu i jego pochodnych w języku włoskim lepiej chyba oddaje termin kompleks leksykalno-semantyczny niż po prostu wyraz (zob. pkt 2.5.). Mogłoby się więc wydawać, że będzie on dobrym kandydatem na bezpośrednie źródło pol. budyń, ale jednak przemawia przeciwko niemu kilka okoliczności.

Po pierwsze, formy włoskie kończą się wszystkie na -o. Końcówka ta bywała adaptowana w polszczyźnie różnie, por. np. conto > konto, bandito > bandyta, zecchino > cekin. W ocenie M. Borejszo (2007, s. 69) ta ostatnia metoda jest najczęstsza, choć opinię tę należy przyjąć z ziarnkiem soli, zob. niżej. Trzeba też zaznaczyć, że nawet okrojone wł. bodin-, podin- itd. nie tłumaczą palatalizacji w wygłosie pol. budyń. Po drugie, niektóre źródła wydają się stosować dość wymiennie warianty budyń, pudyng itp. (np. Marciszewska, 1878, s. XI). Wprawdzie po włosku bywa też używana postać pudding, jednak aż do XXI wieku była ona bardzo rzadka (zob. przyp. 3.). Po trzecie, semantyka najstarszych poświadczeń w polszczyźnie odpowiada zakresowi znaczeń ang. pudding, a nie wł. budino (pkt 3.1.). Fakt ten został całkowicie zignorowany przez Borejszo, która wyprowadza budyń z włoskiego, opierając się wyłącznie na znaczeniach z przełomu XX i XXI wieku (2007, s. 111). Błąd tego kalibru każe wątpić w poprawność pozostałych przedstawionych przez nią etymologii, i tym samym w jej opinię na temat częstotliwości adaptacji wł. -o. Po czwarte, niektóre z wczesnych poświadczeń pol. budyń wskazują wyraźnie na związek z kuchnią jednego narodu i jest to zawsze kuchnia angielska, nie włoska (pkt 3.3.4.).

Ewentualna możliwość kontaminacji wł. bodino itp. z jakimś innym wyrazem nie wydaje się istotnie bardziej prawdopodobna niż zapożyczenie bezpośrednie (por. pkt 3.3.5.).

3.3.2. Francuski

W języku francuskim (pkt 2.2.) mamy zasadniczo trzy formy: 1) niepewnego pochodzenia boudin ‛rodzaj kaszanki’ (czarnego; przyp. 2.), proponowane przez SWar jako etymon pol. budyń; 2) przypuszczalnie zapożyczony z angielskiego poutine w różnych znaczeniach: ‛rodzaj ciasta’, ‛rodzaj kluski’, ‛nieapetyczna mieszanina’, i in.; oraz 3) tak samo anglicyzm pudding itp. ‛rodzaj ciasta’ (w Ameryce także poudigne, co byłoby wygodne przez wzgląd na wygłos). Żadna z nich nie jest dobrym kandydatem na etymon dla pol. budyń: boudin z powodu fonetyki (fr. [-ε͂], choć nie można wykluczyć zapożyczenia graficznego, zob. pkt 3.3.5.), ale przede wszystkim semantyki, która jest ograniczona do ‛kiełbasy’, podczas gdy budyń ma bardzo rozbudowany zakres znaczeniowy; poutine podobnie przez wzgląd na brzmienie (p-t-), i po drugie datację, która jest – wprawdzie tylko o pięć lat, ale jednak późniejsza niż pol. budyń; i wreszcie pudding w kilku wariantach fonetycznych, z których jednak wszystkie mają nagłos bezdźwięczny i wszystkie oznaczają wyłącznie jeden z dwóch rodzajów ciasta: albo pochodną ang. bread p., albo Christmas p.

Mimo że należy więc wykluczyć francuski jako jedyne, bezpośrednie źródło pol. budyń, to pozostaje otwartą możliwość kontaminacji boudin z innym wyrazem. Więcej o tym w punkcie 3.3.5.

3.3.3. Niemiecki

Podstawowym odpowiednikiem naszego wyrazu w języku niemieckim jest Pudding (pkt 2.3.). Cierpi na ten sam niedostatek fonetyczny, co fr. poutine i pudding, czyli bezdźwięczny nagłos. Istnieją wprawdzie zapożyczenia niemieckie w polszczyźnie, w których możliwe, że doszło do pomieszania dźwięczności w nagłosie, są to jednak przypadki niezwykle rzadkie: na 239 wyrazów zaczynających się na b-, które zostały omówione w WDLP, tylko w dwóch proponowany jest choć jeden etymon z bezdźwięcznym p- (blak I i buchta II). W dialektach niemieckich pojawiają się postaci typu [budiŋ], ale wszystkie, które udało mi się znaleźć, skupione są na zachodzie Niemiec (PfWb, RhWb, ShWb), a więc mało prawdopodobne, aby to one stały się źródłem pol. budyń. Polskie dialektalne postaci z bezdźwięcznym nagłosem („Słownik gwar polskich”, za anonimowym Recenzentem) są przypuszczalnie bądź to osobnymi zapożyczeniami niezależnymi od ogpol. budyń, bądź wtórnym jego wyrównaniem do fonetyki niemieckiej.

Kolejną trudnością jest wygłos. Niem. -ŋ bywało oddawane w polskim na wiele sposobów, ale – przynajmniej w przypadku ponad stu wyrazów z sufiksem -ung – zawsze z zachowaniem welarności: -unek, -unk, -uga, -ąg itp. (Stachowski, 2016, s. 255).

Jeśli chodzi o znaczenie, to tu akurat niem. Pudding byłby bardziej obiecującym kandydatem niż postaci romańskie, ponieważ jego zróżnicowanie semantyczne jest szerokie, porównywalne z zakresem poświadczonym w polszczyźnie. Wydaje się jednak, że to zróżnicowanie nie jest w zasadzie stricte niemieckie. Wyraz ten był przez bardzo długi czas postrzegany jako obcy w niemczyźnie – zupełnie tak, jak gdyby był nie tyle zapożyczeniem, ustalonym, utrwalonym i skostniałym, co raczej angielskim wtrętem w tekście niemieckim, który nie ma swojego własnego znaczenia, a jedynie odsyła do semantyki wyrazu angielskiego (pkt. 3.3.4.).

J. Karłowicz (1894–1905, s.v. budyn) zaproponował, żeby pol. budyń wyprowadzać bezpośrednio równocześnie z niem. Boudin (< fr.) i niem. Pudding (< ang.) (zob. pkt 3.2.). Samego pośrednictwa niemieckiego, wobec okoliczności omówionych powyżej, nie można wykluczyć z całą pewnością, ale też nie widzę w tym przypadku żadnych podstaw, żeby je postulować. Nie wskazują na nie przesłanki filologiczne – te, wręcz przeciwnie, odwołują się bezpośrednio do angielskiego (pkt 3.3.4.) – nie jest ono konieczne dla semantyki, ani też dla fonetyki, skoro etymologia równocześnie zakłada kontaminację. Jest osobną kwestią, na ile kontaminacja jest realną możliwością (zob. pkt 3.3.5.).

Inaczej rzecz się ma z formą Budin. Była ona wprawdzie rzadsza niż Pudding i używana, zdaje się, przede wszystkim na obszarze austriackim, ale jest wystarczająco poświadczona, żeby brać ją pod uwagę jako źródło pol. budyń. Od strony fonetycznej jest niewątpliwie lepszym kandydatem. Jej zakres semantyczny był nieco bardziej okrojony, jako że oznaczała przede wszystkim ‛ciasto’ i ‛kluskę’, ale pojawia się kilkukrotnie z przymiotnikiem angielski, można więc przypuszczać, że była traktowana, podobnie jak Pudding, bardziej jako odnośnik do wyrazu i pojęcia angielskiego niż jako samodzielny, odrębny byt. Przeciwko tej możliwości natomiast przemawia fakt, że najstarsze polskie poświadczenia odnoszą się do realiów angielskich, nie niemieckich (pkt 3.3.4.). Ostatecznie, w mojej ocenie, pochodzenie pol. budyń z niem. Budin jest w przybliżeniu chyba równie prawdopodobne, co z ang. pudding.

3.3.4. Angielski

Wydaje się, że przynajmniej część spośród XIX-wiecznych użyć wyrazu budyń spełniała w języku polskim taką samą funkcję, jak w niemieckim Pudding – nie zapożyczenia, ale wyrazu zacytowanego, którego rolą jest tylko odesłanie do oryginału i jego znaczeń. Wyrazy dobrze zadomowione w języku mają często bardziej rozbudowaną semantykę, podczas gdy zapożyczenia są zazwyczaj ograniczone do jednego konkretnego sensu, przynajmniej początkowo. Tymczasem budyń już w ciągu pierwszego półwiecza poświadczony jest w znaczeniach ‛kluska gotowana w chuście’, ‛kaszka’, ‛farsz’, ‛zagęszczony sos’, ‛ciasto na słodko lub na ostro’ itd. (pkt 3.1.; pomijam tu znaczenie ‛kiełbasa’ – zob. pkt 3.3.2.). Tak rozbudowaną semantykę ma tylko ang. pudding.

Za pochodzeniem angielskim przemawia też argument, który nazwę tu „filologicznym”; mianowicie, te źródła, które łączą budyń z kuchnią konkretnego narodu, łączą go zawsze z kuchnią angielską; np. DGK (1805, s. 636), DGR (1814, s. 709), Lach-Szyrma (1828, s. 236), Konarski i in. (1904–1908, s.v. budyń, Pudding), Rzewnicki (1927, s. 5), a szczególnie Rozmaitości (1818, s. 4): „iaki chcemy obiad: czy niemiecki, czy angielski, czy ruski, czy szwedzki nakoniec – Obraliśmy angielski – podano więc nam rumu, poczem bewsztyk, iaia miętkie, supę z raków, i wyśmienity z rodzinkami budyn”.

Niejasna jest jednak fonetyka. Chyba najwierniejszym spolszczeniem ang. pudding byłoby pudyng – i rzeczywiście taka postać była w użyciu, równolegle z budyń (np. Campe, 1807, s. 174; Marciszewska, 1878, s. XI), a także z poświadczonymi nawet wcześniej niż budyń postaciami pudding i puding (np. SGW, 1766, s. 3; Paszkiewicz, 1817, s. 35, 42; Ochorowicz-Mochnatowa, 1910, s. 207, 622, 623 i nast.), i wreszcie z wariantami budeń ~ budéń i budyn (pkt 3.1.). Zdaje się, że wszystkie te formy były stosowane zupełnie wymiennie. Pomijając frekwencję, nie udało mi się dostrzec żadnej różnicy pomiędzy nimi – chyba tylko taką, że pudding częściej bywał stosowany dla dodania opowiadaniu kolorytu, nawet nie jako wyraz obcy czy tym bardziej zapożyczenie, ale jako dosłowny cytat z angielskiego. Być może tak właśnie odbierano te formy: pudding jako wyraz angielski, budeń jako jego spolszczoną postać. Na to drugie szczególnie wskazywałaby chyba postaci Plum budeń i Plum budéń (Szczepański, 1822, s. 203, 274).

Sytuacja wydaje się typowa dla zapożyczenia z języka, dla którego nie wytworzyły się jeszcze i nie utrwaliły wzorce adaptacji fonetycznej. Choć byłby to kolejny argument za tym, żeby wyprowadzać budyń z języka angielskiego, to niestety w żaden sposób nie tłumaczy on, dlaczego ang. p- miałoby zostać oddane jako b-, a -ng jako -ń[7]. Pozostaje mi tu jedynie jeszcze raz przytoczyć, jako równie zaskakujące, ale jednak analogiczne, postaci hiszp. budín, wł. budino (pkt 2.4., 2.5.) i fr. poudigne (pkt 2.2.) – oraz wspomnieć o możliwości kontaminacji, o której więcej w punkcie 3.3.5.

3.3.5. Kontaminacja

Wobec powyższych trudności fonetycznych może się pojawić podejrzenie kontaminacji na gruncie polskim. Za takim rozwiązaniem opowiada się jeden z anonimowych Recenzentów, przytaczając cztery punkty, do których dołożę jeszcze jeden. Po pierwsze, boudin jest zaświadczone w polszczyźnie wcześniej niż budyń: „Patron, kupiec, rzemieślnik nawet ma także codzień sztukę mięsa, pieczeń, kartofle, y pasztet z iakiego owocu, albo iaki boudin po Angielsku, iak Panowie” (kursywa w oryginale; PHP, 1784, s. 1128). Po drugie, budyń jest też poświadczony w znaczeniu ‛kiełbasa’ (pkt 3.1.) i poświadczenie to znajduje się w skrócie tłumaczenia z francuskiego, a w oryginale odpowiada mu właśnie boudin (Payen, 1831, s. 182). Po trzecie, fr. boudin wyjaśniałoby nie tylko feralną dźwięczność w nagłosie, ale też wahania samogłoski w drugiej sylabie (budeń ~ budéń ~ budyń), mieszające francuską pisownię i wymowę ([-ε͂]). Po czwarte, kontaminacja dwóch różnych wyrazów usprawiedliwiałaby samą obecność różnych wariantów fonetycznych w polszczyźnie. Wreszcie po piąte, kuchnia polska XIX wieku znajdowała się pod silniejszym wpływem sztuki kulinarnej francuskiej niż angielskiej.

Pozornie, pierwsze dwa argumenty układają się w następujący scenariusz: fr. boudin zostaje zapożyczone w połowie XVIII wieku w znaczeniu ‛kiełbasa’, potem ulega kontaminacji z zapożyczonym z ang. pudding w znaczeniach ‛ciasto’ itd., a śladem tego jest użycie budyń w znaczeniu ‛kiełbasa’ w pierwszej połowie XIX wieku. Kryją się tu jednak co najmniej dwie poważne trudności. Pierwsza taka, że owo poświadczenie budyń w znaczeniu ‛kiełbasa’ jest, o ile mi wiadomo, jednostkowe. Jest ono rzeczywiście niejasne, ale jako takie nie daje też stabilnej podstawy dla hipotezy czy to o kontaminacji, czy jakiejkolwiek innej. Drugą trudnością jest semantyka oraz w pewnym stopniu fonetyka. Ażeby doszło do pomieszania nazwy na francuską kiełbasę z nazwą na angielskie ciasto, musiałyby one być bardzo do siebie podobne. Jeśli nawet przyjąć, że boudin był wymawiany [budin] (por. pkt 3.3.2.), to nie jest dla mnie oczywiste, że taka postać jest wystarczająco podobna do [pudink], by doszło do kontaminacji, i wyraz z niej wynikający utrzymał się w języku ludzi wykształconych, tj. znających języki obce.

Argumenty trzeci i czwarty dotyczą zróżnicowania postaci polskich, w szczególności drugiej sylaby (-e- ~ -é- ~ -y-). Kontaminacja rzeczywiście sprzyjałaby wahaniu, ale wahanie może również wystąpić bez kontaminacji. Fonetycznie, angielskie krótkie i [ɪ] leży praktycznie w pół drogi między pol. i a y, pochylone é było przypuszczalnie niemal równie od nich odległe, a w systemie bez samogłosek długich kolejne najbliższe jest właśnie e. W takiej sytuacji wahanie jest nie tylko możliwe, ale wręcz należy go oczekiwać, przynajmniej w pierwszym okresie stabilizowania się wyrazu w języku. Wydaje się, że adaptacja zapożyczeń postępuje zawsze według tendencji, nie praw (Stachowski, 2016, 2018, 2020).

Ostatni argument, o większym wpływie kuchni francuskiej niż angielskiej, jest bezsprzecznie prawdziwy – przy czym, podobnie jak poprzednie dwa, ma on charakter pomocniczy. Jeśliby istniały przesłanki do przyjęcia, że boudin zostało zapożyczone i skontaminowało się z refleksem ang. pudding, to wszystkie trzy wzmacniałyby tę hipotezę. Mnie się dotąd nie udało takich przesłanek odkryć.

Nie oznacza to, że kontaminację należy koniecznie w ogóle wykluczyć. Bardziej realną parą byłyby polskie odpryski ang. pudding i niem. Budin. Jest to jednak dodatkowe założenie, które trzeba by poczynić, a nie przemawia za nim ani filologia, ani nie wskazuje na nie semantyka. Jedynym właściwie argumentem jest to, że usuwałoby ono jedną z dwóch trudności fonetycznych. Dla rozwiązania drugiej, mianowicie wygłosowego palatalnego -ń, trzeba by chyba oprócz Budin dobrać jeszcze kanad. poudigne (pkt 2.2.), ale oczywiście takie dosztukowywanie kolejnych form, aż skompletuje się pełen wyraz, nie mieści się w zasadach sztuki etymologicznej.

4. Wnioski

Wszystko wskazuje na to, że budyń został zapożyczony albo z ang. pudding albo, co chyba mniej prawdopodobne, z niem. Budin (por. Tabela 1). Wyraz ten pojawia się w języku polskim na początku XIX wieku niemal równocześnie z postaciami budeń ~ budéń, budyn, pudyng, pudding i puding, jest używany równolegle i, wydaje się, całkowicie wymiennie z nimi przez około sto lat. Dwie ostatnie formy spotyka się i dzisiaj. Mniej więcej do połowy XX wieku wyrazy te stosowane są niemal tak, jak gdyby nie miały własnego znaczenia, a jedynie odsyłały do semantyki angielskiej, czyli zasadniczo: ‛kluska gotowana w chuście’, ‛kaszka’, ‛farsz’, ‛zagęszczony sos’ i ‛ciasto na słodko lub na ostro’, szczególnie jeśli jest gotowane na parze. Na niektóre z nich można się natknąć jeszcze w XXI wieku[8]. Ciekawe, że zawężenie do ‛mlecznej potrawy zagęszczonej skrobią’ dokonało się równocześnie dla postaci budyń i pudding ~ puding. Ta druga wydaje się zresztą usamodzielniać w ostatnich latach w odniesieniu do wariacji, które zamiast skrobi ziemniaczanej wykorzystują jako zagęstnik np. nasiona chia czy perełki z tapioki.

Zdaje się więc, że wszystkie te formy nie były niczym więcej niż tylko obocznymi adaptacjami fonetycznymi współwystępującymi w początkowym okresie aklimatyzowania się obcego wyrazu w polszczyźnie – podobnie jak to jeszcze nie tak bardzo dawno temu walczyły o prymat postaci komputer i kompjuter (zob. np. NKJP). Niejasnymi jednak pozostają dla mnie przyczyny oddania ang. p- dźwięcznie, a -ng palatalnie.

Fonetyka

Semantyka

Filologia

Zobacz

ang. pudding

– (b-, -ń)

+

+

pkt 3.3.4., 3.3.5.

fr. boudin itd.

± (-ń)

–

–

pkt 3.3.2., 3.3.5.

hiszp. budín itd.

± (-ń)

–

–

pkt 3.2.

niem. Budin

± (-ń)

±

±

pkt 3.3.3.

niem. Pudding

– (b-, -ń)

±

–

pkt 3.3.3.

wł. budino itd.

– (-ń, -o?)

–

–

pkt 3.3.1., 3.3.5.

Tabela 1. Prawdopodobieństwo pochodzenia pol. budyń z różnych źródeł

Podobnie wciąż wymaga wyjaśnienia ostateczne źródło ang. pudding (> fr., hiszp., niem., pol., wł. itd.). Proponowano już rdzenie germ. *pud(d)- i rom. *bod- itp. w znaczeniach ‛puchnąć, pęcznieć’ (DHLF, LEI, OED, TLFi); w tym kontekście przytoczyć też można pie. *bed- id. (IEL), a może i peu. (?) *(a)pad-, *(a)pew- ~ *peut- id. (Gysseling, 1987, s. 53); Bańkowski (2000) zasugerował nawet pochodzenie arabskie, ale nie podając żadnego konkretnego etymonu. Istnieje faktycznie arabski rdzeń b-d-n ‛być grubym, korpulentnym’ i choć wyprowadzenie z niego hiszp. budín i wł. budino jest raczej nierealne, a jego ewentualne prapokrewieństwo z rekonstruktami praindoeuropejskimi czystą fantazją przy obecnym stanie badań, to samo jego istnienie zdaje się dodawać wiarygodności poglądowi, że wyrazy te mają charakter onomatopeiczny (Liberman, 2000, s. 219; 2008, s. 7–8; także cytowane powyżej słowniki).

Skróty

ang. – angielski

fr. – francuski

germ. – germański

kanad. – kanadyjski

nid. – niderlandzki

niem. – niemiecki

ogpol. – ogólnopolski

peu. – paleoeuropejski

pie. – praindoeuropejski

pol. – polski

rom. – romański

szw. – szwedzki

wł. – włoski

Bibliografia

Amszejewicz, M. (1859). Dykcjonarz zawierający: wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, a mianowicie: w umiejętnościach, sztukach, tudzież w stylu prawniczym, administracyjnym, gazeciarskim, naukowo-filozoficznym, literackim i w potocznej mowie używane. Warszawa: Drukarnia Alexandra Gins. https://books.google.pl/books?id=XytKAAAAcAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Austin, T. (1888). Two Fifteenth-Century Cookery-Books: Harleian MS. 279 (ab. 1430), & HARL. MS. 4016 (ab. 1450). London: N. Trübner & Co.

Bańko, M. (red.). (2003). Wielki słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego (t. 1). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bodard de Tezay, N.-M.-F. (1786). Arlequin, roi dans la lune. Paris: Cailleau. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5815786p (dostęp: 12.03.2023).

Bodard de Tezay, N.-M.-F. (1805). Gaweł na Xiężycu. Komedya we trzech aktach. Warszawa: Drukarnia Wiktora Dąbrowskiego. https://polona.pl/item/gawel-na-xiezycu-komedya-we-3-aktach-dnia-11-stycznia-1805-roku-przez-aktorow-polskich,ODM5NjQzMD (dostęp: 22.02.2023).

Borejszo, M. (2007). Zapożyczenia włoskie we współczesnej polszczyźnie. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Braunin, K. (1799). Neuestes, bewährtes Kochbuch für Fleisch- und Fasttage. Wien: A. Doll.

Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza.

Campe, J.H. (1807). Podróż Mungo-Parka w głąb Afryki w roku 1795, 1796 i 1797. Wrocław: Wilhelm Bogumił Korn. https://polona.pl/item/podroz-mungo-parka-w-glab-afryki-w-roku-1795-1796-i-1797,NjY4NDMwNDQ (dostęp: 15.03.2023).

Cienkowski, W. (1964). Ogólne założenia metodologiczne badania zapożyczeń leksykalnych. Poradnik językowy, 10, 417–429.

Connelly, T. (1784). Gramática Que Contiene Reglas Faciles para Pronunciar, y Aprender Metódicamente la Lengua Inglesa: Con Muchas Observaciones, y Notas Críticas de los Mas Célebres Autores Puramente Ingleses, Especi. Madrid: La Imprenta Real. https://books.google.pl/books?id=pqrvPeLCigEC (dostęp: 12.03.2023).

DEHA – Diccionario enciclopedico hispano-americano de literatura, ciencias y artes (1888) (t. 3). Barcelona: Montaner y Simón. https://books.google.pl/books?id=KVNRAQAAMAAJ (dostęp: 12.03.2023).

DGK – Dodatek do nru 53 Gazety Krakowskiej (03.07.1805). https://polona.pl/item-view/e2872c7c-5824-482d-a09a-b1c8d6269fd0 (dostęp: 28.05.2023).

DGR – Dodatek do Gazety Korrespondenta. (14.05.1814). https://polona.pl/item/gazeta-korrespondenta-warszawskiego-y-zagranicznego-1814-nr-39-14-maja-dodatek,MTA0NjAzOTA2 (dostęp: 13.03.2023).

DHLF – Rey (2011).

DHFQ – Poirier et al. (1998).

DLE – Real Academia Española. Diccionario de la lengua española. https://dle.rae.es (dostęp: 12.03.2023).

Długosz-Kurczabowa, K. (2003). Nowy słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Długosz-Kurczabowa, K. (2008). Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Doce, J.M. (1881). Diccionario ortografíco etimologíco español. Madrid: Imprenta de Enrique de la Riva. https://books.google.pl/books?id=Vnc2AQAAMAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Drabik, L. (2012). Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN.

DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. https://www.dwds.de (dostęp: 11.03.2023).

Dybizbański, M. (2017). Fantastyczne iluzje i deziluzje w teatrze romantycznym. W: M.M. Leś, W. Łaszkiewicz, P. Stasiewicz (red.), Tekstowe światy fantastyki (s. 221–238). Białystok: Prymat.

Dymmel, A. (2021). Inwentarz księgozbioru biskupa diecezji lubelskiej Mateusza Wojakowskiego (1775–1845) w świetle akt notarialnych. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, 116, 37–76.

Estreicher, K. (1871). Repertoar sceny polskiej od roku 1750 do 1871: pisarze i tłumacze sceniczni zestawieni abecadłowo. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Fałowski, A. (2022). Słownik etymologiczny polszczyzny potocznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Fisiak, J. (1962). Złożony kontakt językowy w procesie zapożyczania z języka angielskiego do polskiego. Język polski, 42(4), 286–294.

Galván Rivera, M. (1845). Diccionario de Cocina, o el Nuevo Cocinero Mexicano en Forma de Diccionario. Mexico: Imprenta del Cumplido. https://books.google.pl/books?id=NdQqAAAAYAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Goldoni, C. (1762). Il servitore di due padroni. Der Diener zweyer Herren. Hamburg: P. Steinmann.

Gysseling, M. (1987). Substratwörter in den germanischen Sprachen. NOWELE: Northwestern European Language Evolution, 10, 47–62.

IEL – Indo-European Lexicon. https://lrc.la.utexas.edu/lex/master/0164 (dostęp: 2.03.2023).

Karłowicz, J. (1894–1905). Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim. Kraków: G. Gebethner i Spółka.

Karłowicz, J., Kryński, A., Niedźwiedzki, W. (red.). (1900). Słownik języka polskiego (t. 1). Warszawa: E. Lubowski i S-ka.

Kiewnarska, E. (1941). 100 potraw oszczędnościowych doby dzisiejszej. Warszawa: Wydawnictwo Polskie. https://polona.pl/item/100-potraw-oszczednosciowych-doby-dzisiejszej,NzY4MDk4MTk (dostęp: 22.02.2023).

Konarski, F., Inlender, A., Goldscheider, F., Zipper, A., (1904–1908). Vollständiges Handwörterbuch der deutschen und polnischen Sprache in vier Bänden. Dokładny słownik języka polskiego i niemieckiego w czterech tomach. Wiedeń: Moritz Perles.

Kopaliński, W. (1999). Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa: Muza SA.

Lach-Szyrma, K. (1828). Anglia i Szkocya: przypomnienia z podróży roku 1823–1824 odbytey (t. 2). Warszawa: Gałęzowski i komp. https://books.google.pl/books?id=7140FuBioKsC (dostęp: 13.03.2023).

Lam, S. (red.). (1939). Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych. Warszawa: Księgarnia Wydawnicza Trzaski, Everta i Michalskiego.

Latusek, A. (red.). (2009). Wielki słownik wyrazów obcych. Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Naukowe.

LEI – Lessico Etimologico Italiano. https://lei-digitale.it (dostęp: 24.02.2023).

Liberman, A. (2000). The Etymology of English boy, beacon, and buoy. Studies in Memory of Edgar C. Polomé. American Journal of Germanic Linguistics and Literatures, 12, 201–234.

Liberman, A. (2008). An Analytic Dictionary of English Etymology. An Introduction. Minneapolis, London: University of Minnesota Press.

Mańczak, W. (2017). Polski słownik etymologiczny. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Mańczak-Wohlfeld, E. (1992). Analiza dekompozycyjna zapożyczeń angielskich w języku polskim. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Mańczak-Wohlfeld, E. (2006). Angielsko-polskie kontakty językowe. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Mańczak-Wohlfeld, E. (2010). Słownik zapożyczeń angielskich w polszczyźnie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Marciszewska, M. z Krzywkowskich (1878). Kucharka szlachecka. Podarek dla młodych gospodyń (t. 1). Żytomierz: K. Budkiewicz. https://books.google.pl/books?id=gSFTAAAAYAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Menon, J. (1750). La cuisinière bourgeoise, suivie de L’office a l’usage de tous ceux qui se mêlent de dépenses de maisons. Paris: Guillyn. https://books.google.pl/books?id=hOygcikkwZ0C (dostęp: 2.02.2023).

MRAM – Memorias de la Real Academia Médica de Madrid (1797) (t. 1). Madrid: La Imprenta Real. https://books.google.pl/books?id=r04hgPLleagC (dostęp: 12.03.2023).

Mrongowius, K.C. (1803). Słownik polsko-niemiecki, w którym osobliwie na dobrą niemczyznę wzgląd miano = Handwörterbuch der polnischen Sprache. Königsberg: Friedrich Nicolovius.

NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego. http://www.nkjp.pl (dostęp: 16.03.2023).

Ochorowicz-Monatowa, M. (1910). Uniwersalna książka kucharska. Warszawa, Lwów: E. Wende i ska. https://polona.pl/item/uniwersalna-ksiazka-kucharska-z-ilustracyami-i-kolorowemi-tablicami-odznaczona-na,MzU1NzM4Nw (dostęp: 23.02.2023).

OED – Oxford English Dictionary. https://www.oed.com [1pudding i 2pudding, wer. marzec 2022] (dostęp: 18.02.2023).

Oldmixon, J. (1744). Das Britische Reich in America. Lemgo: Meyer. https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10254069 (dostęp: 22.02.2023).

Olver, L. (2015). The food timeline. https://www.foodtimeline.org/foodpuddings.html (dostęp: 22.02.2023).

Orgelbrand – Encyklopedyja powszechna (1860) (t. 4). Warszawa: S. Orgelbrand. https://books.google.pl/books?id=gHU_AQAAMAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Ossowski, K. (2013). Drukarstwo warszawskie w latach 1795–1806. Roczniki Biblioteczne, 57, 3–44.

Paszkiewicz, F. (1817). O sposobie życia w Anglii, a w szczególności o życiu wieyskiem. Wyjątek z podróży Pana Begtrupp Duńczyka. Dzieńnik Wileński, 6, 28–43. https://polona.pl/item/dziennik-wilenski-1817-t-6-nr-31-lipiec-spis-zawartosci-t-6,NzcyODUwMjA (dostęp: 15.03.2023).

Payen, A. (1831). Notice sur les moyens les plus simples d’utiliser les animaux morts, Recueil industriel…, 17, 174–203. https://books.google.pl/books?id=Tb4-AAAAcAAJ (dostęp: 13.03.2023).

Pawelec, R. (2003). Słownik wyrazów obcych i trudnych. Warszawa: Wilga.

PfWb – Pfälzisches Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humanities, wer. 01/23. https://www.woerterbuchnetz.de/PfWB (dostęp: 22.02.2023).

PHP – Pamiętnik historyczno-polityczny (1784) (t. 4). Warszawa: Gröll, Michał.

Poirier, C. et al. (red.). (1998). Dictionnaire historique du français québécois. Sainte-Foy: Les Presses de l’Université Laval.

PRT – Pamiętnik Rolniczo-Technologiczny Poświęcony Gospodarstwu Wiejskiemu i Domowemu, Sztukom, Rzemiosłom i Rękodzielniom (1832) (t. 2). Warszawa: Gałęzowski i komp. https://polona.pl/item/pamietnik-rolniczo-technologiczny-poswiecony-gospodarstwu-wiejskiemu-i-domowemu,NzIxNTI0NjE (dostęp: 12.03.2023).

Ramos i Duarte, F. (1895). Diccionario de mejicanismos. Mejico: Imprenta de Eduardo Dublan. https://books.google.pl/books?id=u2xQAAAAMAAJ (dostęp: 12.03.2023).

Rey, A. (red.). (2011). Dictionnaire historique de la langue française. Paris: Les Dictionnaires Le Robert.

RhWb – Rheinisches Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchnetz des Trier Center for Digital Humanities, wer. 01/23. https://www.woerterbuchnetz.de/RhWB (dostęp: 22.02.2023).

Rozmaitości – Rozmaitości, 49, [dodatek do numeru 94 Gazety Korrespondenta, Warszawa 1818]. https://polona.pl/item/rozmaitosci-do-numeru-94-gazety-korrespondenta-warsz-1818-nr-49,OTI0OTU2ODE (dostęp: 13.03.2023).

Rzewnicki, J. (1927). W sprawie oczyszczenia słownictwa kucharskiego z naleciałości obcych. Poradnik Językowy, 23(1), 1–6.

ShWb – Südhessisches Wörterbuch. https://www.lagis-hessen.de/de/subjects/index/sn/shwb (dostęp: 22.02.2023).

Seckendorff, D.T. (1825). Diccionario de las lenguas española y alemana (t. 1). Hamburgo: Librería de Perthes y Besser, Nuremberga: Librería de Riegel y Wiessner. https://books.google.pl/books?id=5t5DAAAAcAAJ (dostęp: 12.03.2023).

SGW – Suplement do Gazet Wilenskich, 46, 15.11.1766. https://polona.pl/item/gazety-wilenskie-r-6-nr-46-15-listopada-1766,MzE5OTgyOTU (dostęp: 15.03.2023).

Sobol, E. (red.). (1995). Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN.

Stachowski, K. (2016). German Loanwords in Polish and Remarks on the Piotrowski-Altmann Law. W: E. Kelih, R. Knight, J. Mačutek, A. Wilson (red.), Studies in Quantitative Linguistics 23. Issues in Quantitative Linguistics 4. Dedicated to Reinhard Köhler on the occasion of his 65th birthday (s. 237–259). Lüdenscheid: RAM-Verlag.

Stachowski, K. (2018). A report on the distribution of phonetic renderings in loanwords. Journal of Quantitative Linguistics, 25(1), 38–52.

Stachowski, K. (2020). Phonetic renderings in Turkish Arabisms and Farsisms. Türkbilig, 40, 23–47.

Stachowski, K. [w przygotowaniu]. On the spread and evolution of pudding.

SWar – Karłowicz, Kryński, Niedźwiedzki (1900).

SWil – Zdanowicz et al. (1861).

Szczepański, J.J. (1822). Co dzisiay gotować czyli Sposób sporządzenia smakowitych potraw z mięsiwa, ryb, iarzyny i ciasta, przyprawiania rozmaitéy podlewy, czyli sosów, tudzież robienia przednich galaret, tortów i pasztetów. Lwów: Józef Jan Piller.

TLFi – Trésor de la langue française. https://www.cnrtl.fr (dostęp: 20.02.2023).

Ursel, M. (1977). O źródłach i sposobach funkcjonowania motywu „Pawła i Gawła”. Pamiętnik Literacki, 68(2), 171–179.

Vincenz de, A., Hentschel, G. (2010). Wörterbuch der deutschen Lehnwörter in der polnischen Schrift- und Standardsprache. http://diglib.bis.uni-oldenburg.de/bis-verlag/wdlp (dostęp: 13.03.2023).

Wasilewska, J. (1926). W sprawie słownictwa kucharskiego. Poradnik Językowy, 22(8), 105–109.

WGH – Wochenschrift für die gesammte Heilkunde. https://www.digitale-sammlungen.de/de/search?query=fulltext%3AMilchpudding&sortField=date&sortOrder=asc (dostęp: 22.02.2023).

Wielądko, W.W. (1808). Kucharz doskonały w wybornym guście z oszczędnością dogodny… (t. 2). Warszawa: Drukarnia Ragoczy. https://polona.pl/item/kucharz-doskonaly-w-wybornym-guscie-z-oszczednoscia-dogodny-czyli-sposob-gotowania,ODk5MTc2NzE (dostęp: 22.02.2023).

Wieserinn, M. (1796). Neues, selbst verfaßtes Neues, selbst verfaßtes Kochbuch, oder kleine Sammlung von besonders ausgesuchten Speisen nach heutigem Wienerischen Geschmacke: für alle Stände eingerichtet. Wien: A. Doll.

WDLP – de Vincenz/Hentschel (2010).

Zawiliński, R. (1926). W sprawie oczyszczenia słownictwa kulinarnego z naleciałości obcych. Poradnik Językowy, 22(6–7), 91–95.

Zdanowicz, A. et al. (1861). Słownik języka polskiego. https://eswil.ijp.pan.pl (dostęp: 14.05.2023).

ŻiSz – Życie i sztuka [dodatek do gazety „Kraj”], nr 3. Petersburg, 16(29) stycznia 1904. http://www.wbc.poznan.pl/Content/489709/KRAJ_1904_0003.pdf (dostęp: 27.03.2023).

Streszczenie

Słowa kluczowe: etymologia, historia wyrazu, zapożyczenie, wyraz obcy, kulinaria

Wyraz budyń występuje w polszczyźnie od niedawna – około dwustu lat – ale ma on historię dość ciekawą i wciąż nie w pełni zrozumianą. Początkowo pojawiał się w różnych wariantach fonetycznych i graficznych, z których do dzisiaj zachowały się jeszcze dwa. Od tego czasu zmieniał się wciąż jego status w języku i równocześnie znaczenie: początkowo bardzo szerokie, od słodkiego ciasta gotowanego w chuście po farsz do nadziania kury, potem zawężone do dzisiejszego ‛kisielu mlecznego’, a w ostatnich latach znowu rozszerzane na coraz to nowe potrawy. Jego etymologia nie była dotąd badana głębiej, a te propozycje, które pojawiały się w literaturze, wskazują na zupełnie różne kierunki.

Summary

On the origin of Pol. budyń

Keywords: etymology, word history, borrowing, foreign word, culinary terms

The word budyń has not existed in Polish for very long, about two hundred years, but its history is quite interesting and still not fully understood. At first, it appeared in several phonetic and graphic variants; two of them have survived to this day. Its status in the language, as well as its semantics, have never stopped evolving: initially very broad, from a sweet cake boiled in cloth to stuffing for chicken, later narrowed down to the current ‛thick custard’, and in recent years expanded again to include a growing number of new dishes. Its etymology has not yet been studied in depth, and the hypotheses which have appeared in the literature, point in entirely different directions.

Przypisy

[1] Pragnąłbym podziękować jednemu z anonimowych Recenzentów za wnikliwą recenzję, przede wszystkim wskazówki bibliograficzne, a szczególnie te dotyczące postaci Budin.

[2] Inaczej bułczanka; rodzaj kiełbasy z podrobów, krwi, słoniny i bułki (zamiast kaszy); bardzo podobna do ang. black pudding.

[3] Zob. https://books.google.com/ngrams/graph?content=bodin%2Cbodino%2Cboudin%2Cbudin%2Cbudino%2Cpodino%2Cpudding%2Cpudino&year_start=1600&year_end=2019&corpus=it-2019&smoothing=0 (dostęp: 25.02.2023).

[4] Zazwyczaj autorstwo oryginału przypisuje się H. Beckowi, jednak nie podając pierwotnego tytułu (Dybizbański, 2017, 224; Dymmel, 2021, przyp. 196, s. 65; Estreicher, 1871, s. 30, 76; Ossowski, 2013, przyp. 93, s. 31; ŻiSz, 1904, s. 11). Mnie również nie udało się ustalić ani tytułu, ani w ogóle żadnej sztuki Becka, która mogłaby być pierwowzorem „Gawła na Xiężycu” – podczas gdy znakominicie spełniałby tę rolę „Arlequin, roi dans la lune” (Bodard de Tezay, 1786). W tym świetle należałoby polską postać Gawła wywodzić raczej z francuskiego Arlequin (< wł. Arlecchino) niż Jocrisse, jak to proponuje M. Ursel (1977, s. 175), opierając się głównie na tej właśnie komedii.

[5] Pewności mieć nie mogę, ponieważ oryginał również miał wiele wydań (por. Menon, 1750), nie wiadomo, którym dysponował Wielądko, a i mnie nie wszystkie są dostępne.

[6] Sformułowanie w tych dwóch źródłach jest skrótowe, przez co nie jest jasne, czy chodzi o wyraz budyń czy koch. Wątpliwość tę jednak rozwiewa kolejny artykuł w tym samym cyklu, czyli Rzewnicki (1927, s. 5): „Kochbudyń – to oczywiście niemożliwe złożenie w polszczyźnie, ale tłumaczy się jasno jako budyń gotowany. Sam budyń – pudding angielski – jest bardzo stary i powinien pozostać”.

[7] Jeśli chodzi o wygłos, być może paralelą okaże się tu pol. żeń-szeń, jednak wyraz ten wymaga wpierw dokładniejszego zbadania.

[8] Np. kaszka (https://cookidoo.pl/recipes/recipe/pl-PL/r536233), ‛ciasto gotowane na parze’ (https://www.przepisy.pl/przepis/budyn-z-kapusty-wloskiej) (dostęp: 16.03.2023).

Spis treści

Kamil Stachowski

O pochodzeniu pol. budyń

1. Wstęp

2. Tło

2.1. Angielski

2.2. Francuski

2.3. Niemiecki

2.4. Hiszpański

2.5. Włoski

3. Pol. budyń

3.1. Historia

3.2. Etymologie

3.3. Dyskusja

3.3.1. Włoski

3.3.2. Francuski

3.3.3. Niemiecki

3.3.4. Angielski

3.3.5. Kontaminacja

4. Wnioski

Skróty

Bibliografia

Streszczenie

Summary

Przypisy

Table of Contents

Kamil Stachowski

O pochodzeniu pol. budyń

1. Wstęp

2. Tło

2.1. Angielski

2.2. Francuski

2.3. Niemiecki

2.4. Hiszpański

2.5. Włoski

3. Pol. budyń

3.1. Historia

3.2. Etymologie

3.3. Dyskusja

3.3.1. Włoski

3.3.2. Francuski

3.3.3. Niemiecki

3.3.4. Angielski

3.3.5. Kontaminacja

4. Wnioski

Skróty

Bibliografia

Streszczenie

Summary

Przypisy