https://doi.org//10.17651/POLON.44.3

RENATA BRONIKOWSKA

Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków

ORCID: 0000-0001-9000-5355

Status gramatyczny predykatów typu słuszna, pewna w średniopolskich zdaniach bezosobowych

1. Wstęp

Celem artykułu jest przedstawienie propozycji opisu zmian kategorialnych, którym podlegały formy przymiotnika w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego pełniące funkcję predykatów w średniopolskich zdaniach bezosobowych typu Słuszna by się zadziwować.; Pewna, że sejm z Warszawy do Grodna przenieśli. (dalej określane jako formy PŻP). Konstrukcje takie, powstałe, jak się przyjmuje, z uproszczenia grupy nominalnej słuszna / pewna rzecz, były używane w języku polskim od XVI do XIX wieku (Kałkowska, 1973, s. 95), jednak ich rozkwit przypada na stulecie XVII i XVIII. W dotychczasowych opracowaniach zagadnieniu zmiany statusu gramatycznego form PŻP poświęcono niewiele uwagi. Przyczyną tego były prawdopodobnie trudności w zgromadzeniu odpowiednio dużego zbioru poświadczeń takich konstrukcji z różnych okresów jej występowania w tekstach polskich. Prowadzenie pogłębionych badań nad budową stosunkowo rzadkich konstrukcji składniowych oraz ich przekształceń na przestrzeni stuleci stało się możliwe dopiero dzięki korpusom dawnej polszczyzny. Postawienie hipotez badawczych, dotyczących statusu gramatycznego form PŻP, nie mogłoby również nastąpić bez stosunkowo niedawnych ustaleń dokonanych w nurcie składni strukturalnej, a dotyczących formalnych kryteriów rozróżniania predykatywów i przysłówków predykatywnych we współczesnym języku polskim. Analizy przedstawione poniżej mają także na celu sprawdzenie, czy te ustalenia mogą być zaadaptowane do opisu polszczyzny dawnej.

2. Materiał

Materiał do badań został zaczerpnięty z Elektronicznego Korpusu Tekstów Polskich z XVII i XVIII wieku (do 1772 roku) (https://korba.edu.pl/; Gruszczyński i in., 2022)[1]. Dzięki znakowaniu morfosyntaktycznemu w korpusie można automatycznie wyszukać formy M. l.poj. r.ż. przymiotników i innych wyrazów o odmianie przymiotnikowej. Wyniki kwerendy dzięki mechanizmowi wbudowanemu w wyszukiwarkę korpusową zostały automatycznie pobrane i zapisane w postaci pliku .xls. Kolejny etap pracy nad materiałem polegał na wyborze tych kontekstów, w których formy M. l.poj. r.ż. przymiotników zostały użyte w konstrukcjach predykatywnych, a usunięciu z pliku wszystkich pozostałych. Rezultatem tej pracy jest zbiór 4228 wystąpień orzeczników przymiotnikowych w rodzaju żeńskim.

Do każdego wyniku wyszukiwania został dodany identyfikator wyrazu, czyli zapisana wersalikami forma przymiotnika w M. l.poj. r.ż. i stopnia równego. Obejmuje ona znalezione formy we wszystkich wariantach fonetycznych i wszystkich stopniach, stanowi więc rodzaj lematu dla predykatywnych użyć danego przymiotnika. Wspólnym identyfikatorem zostały objęte przymiotniki zaprzeczone, niezależnie od tego, czy prefiks nie był zapisany łącznie czy oddzielnie[2]. Formy PŻP zebrane pod wspólną postacią hasłową nazywam jednostkami PŻP. W zgromadzonym materiale znajdują się poświadczenia wystąpień 177 takich jednostek.

Cytaty zawierające formy PŻP zostały dodatkowo oznakowane. Znaczniki związane z poszczególnymi wystąpieniami przekazują informacje m.in. o stopniu, w którym pojawia się dana jednostka PŻP, o występowaniu w zdaniu czasowników posiłkowych, takich jak zdać się czy widzieć się, o rodzaju form czasownika posiłkowego być w czasie przeszłym i trybie przypuszczającym (opozycja form była, byłaby i było, byłoby) czy o występowaniu w czasie teraźniejszym formy jest.

3. Status gramatyczny form PŻP w dotychczasowych opisach składniowych

Badacze zajmujący się konstrukcjami z PŻP zazwyczaj nie podejmowali tematu zmiany kategorialnej form przymiotnikowych (por. Koneczna, 1957; Krążyńska, 1978; Pisarkowa, 1984; Ostaszewska, 2002). Formy typu słuszna, pewna traktowali jako orzeczniki w orzeczeniu imiennym wyrażone przymiotnikiem w rodzaju żeńskim. Wyjątek stanowi podejście Anny Kałkowskiej, która zauważyła zachodzenie takiej zmiany i zinterpretowała ją jako „proces pozornie bardzo zbliżony do substantywizacji przymiotnika” (Kałkowska, 1973, s. 97–98).

Według badaczki w zdaniach, w których orzecznik stanowiła grupa z rzeczownikiem rzecz i określającym go przymiotnikiem, częste pomijanie pustego semantycznie rzeczownika doprowadziło do przejmowania jego funkcji składniowych przez żeńską formę przymiotnika[3]. Jednakże, jak w dalszej części wywodów podkreśla A. Kałkowska, proces substantywizacji nie został zakończony – orzeczniki przymiotnikowe nie stały się w pełni rzeczownikami, które mogą występować jako podmiot lub dopełnienie i zdolne są do przyjmowania określeń przydawkowych. O zachowaniu przez orzeczniki typu słuszna cech przymiotnika świadczy również to, że występują w formie mianownika, zamiast przybrać charakterystyczną dla orzeczników rzeczownikowych formę narzędnika. Można więc w odniesieniu do nich mówić jedynie o półsubstantywizacji czy o byciu kategorią przejściową między przymiotnikiem a rzeczownikiem[4] (Kałkowska, 1973, s. 97–99).

Brak przykładów pełnej substantywizacji form PŻP stanowi poważny argument przeciwko tezie A. Kałkowskiej. W przeciwieństwie do licznych w okresie średniopolskim rzeczowników pochodzenia przymiotnikowego, których przykłady przytacza badaczka (np. tłuste ‘tłuszcz’), żaden orzecznik przymiotnikowy w rodzaju żeńskim nie stał się pełnoprawnym rzeczownikiem. Tymczasem w odniesieniu do niektórych jednostek PŻP można mówić o dopełnieniu innego procesu. Używane predykatywnie formy można (wraz z zaprzeczoną formą niemożna) oraz niepodobna, w dalszym etapie rozwoju uzyskały status predykatywów, czyli czasowników niewłaściwych o odmianie wyłącznie analitycznej. Jak sądzę, stanowi to istotną wskazówkę w próbach określenia statusu gramatycznego jednostek typu słuszna czy pewna, można bowiem przyjąć, że podlegały one podobnemu procesowi, co jednostki można i niepodobna.

Proces, którego efektem jest powstanie predykatywów odprzymiotnikowych, zachodził w analogiczny sposób, co zauważona przez Halinę Koneczną w języku Paska zmiana kategorialna orzeczników rzeczownikowych, takich jak trzeba, szkoda, żal, wstyd, strach, nie moda, nie rzecz, nie dziw, nie nowina. Polegała ona, według badaczki, na stopniowym nabywaniu przez rzeczowniki znamion czasu (trzeba było) i trybu (trzeba by) oraz zyskiwaniu możliwości przyłączania określeń stopnia (bardzo trzeba) właściwych czasownikom i przymiotnikom (Koneczna, 1957, s. 116–117). Ze względu na podobieństwo procesów, którym podlegały różnego rodzaju orzeczniki (rzeczownikowe, przymiotnikowe i przysłówkowe), zmierzających w stronę wyodrębnienia się klasy predykatywów, zasadne wydaje się objęcie ich wszystkich zaproponowanym przez uczoną terminem werbalizacja.

Teza o postępującej w okresie średniopolskim werbalizacji orzeczników przymiotnikowych w rodzaju żeńskim została przyjęta w moim wcześniejszym artykule (Bronikowska, 2021). Wskazywałam w nim, że proces werbalizacji form PŻP w większości wypadków nie został dokończony. W tym artykule bronię tezy, że chociaż poza wspomnianymi wcześniej jednostkami można, niemożna i niepodobna formy PŻP nie weszły do klasy predykatywów, to jednak zyskały status gramatyczny bardzo do nich zbliżony. Chodzi o status przysłówków pełniących funkcję orzecznika, tzw. przysłówków predykatywnych[5].

4. Predykatywy a przysłówki predykatywne we współczesnych opisach składniowych

Przyjrzyjmy się bliżej relacji między tymi dwiema klasami gramatycznymi. Jak wiadomo, przysłówki predykatywne (np. duszno, miło w zdaniach typu Duszno tu.; Zrobiło mi się miło.) zostały pierwotnie zaliczone do klasy predykatywów (Laskowski, 1984, s. 33 i nast. wyd.). W toku długotrwałej dyskusji (Wróbel, 1988; Wiśniewski, 1989; Szupryczyńska, 1995; Kosek, 2002; Przepiórkowski, 2019) wysunięto jednak ważkie argumenty przemawiające przeciwko tej interpretacji[6]. W literaturze przedmiotu wyróżniane są trzy kryteria pozwalające odróżnić od siebie formy predykatywów od form przysłówków predykatywnych.

Za najważniejsze z nich uważana jest odmienna w wypadku obu tych klas łączliwość z czasownikami posiłkowymi (Wróbel, 1988, s. 77–78; Wiśniewski, 1989, s. 185–188). Predykatywy charakteryzują się tym, że ich formy fleksyjne mają postać analityczną złożoną ze słowa reprezentującego dany predykatyw (np. trzeba) oraz form czasownika posiłkowego być (np. trzeba było, trzeba będzie). Przysłówki predykatywne natomiast łączą się nie tylko z formami czasownika być, ale również z formami innych czasowników posiłkowych, a mianowicie bywać, stać się, stawać się, robić się, zrobić się. Gdyby chcieć uznać formę miło za predykatyw, należałoby ciągi typu było miło, stawało się miło interpretować jako jego oboczne formy fleksyjne, co znacznie skomplikowałoby opis paradygmatu takiego predykatywu. Lepszym rozwiązaniem wydaje się potraktowanie takich ciągów jako połączeń form czasowników być, stawać się i przysłówka miło.

Drugim istotnym kryterium pozwalającym odróżnić predykatywy od przysłówków predykatywnych jest zachowana zdolność stopniowania tych ostatnich, por. Janowi zawsze łatwiej/najłatwiej było oszukać matkę. vs. *Janowi zawsze wolniej / najwolniej było palić. (za: Wiśniewski, 1989, s. 189–190)[7]. Ponieważ formy predykatywów nie wchodzą w opozycje pod względem tej kategorii, nie można traktować form w rodzaju milej i najmilej jako form fleksyjnych predykatywu miło. Predykatywy mające pochodzenie przysłówkowe – wolno, warto, wiadomo – zostały utrwalone w postaci stopnia równego.

Jako dodatkowe kryterium używane do wyróżniania klasy predykatywów bywa także traktowany brak połączeń form predykatywów z osobową formą czasownika posiłkowego być w czasie teraźniejszym (por. Szupryczyńska, 1995, s. 175; Kosek, 2002, s. 42; Przepiórkowski, 2019, s. 87–88). Niektórzy badacze wskazują na to, że forma czasu teraźniejszego leksemów, które niewątpliwie należą do klasy predykatywów (np. trzeba), jest syntetyczna. W odróżnieniu od zdań z przysłówkami predykatywnymi, w których czas teraźniejszy może być również wyrażony za pomocą formy czasownika posiłkowego być (np. Trudno jest iść. obocznie do: Trudno iść.), zdania z predykatywami takiej możliwości nie dopuszczają (tylko: Trzeba iść., a nie: *Trzeba jest iść.).

Jak widać, aby dana forma mogła być uznana za formę predykatywu, muszą być spełnione bardziej restrykcyjne warunki niż ma to miejsce w wypadku zaklasyfikowania jej do grupy przysłówków predykatywnych. Można więc postawić tezę, że współczesne predykatywy typu wolno wyewoluowały z predykatywnych użyć przysłówków. I rzeczywiście – w XVII–XVIII wieku znajdujemy takie użycia wyrazu wolno, które zgodnie z kryteriami przywołanymi wyżej świadczyłyby o tym, że w tym okresie nie osiągnął on jeszcze statusu predykatywu. Choć występuje w bezosobowych użyciach predykatywnych, to jednak przyjmuje różne wartości kategorii stopnia (1), łączy się z czasownikami innymi niż być (2), a w czasie teraźniejszym może mu towarzyszyć forma jest[8] (3):

(1) Ani to z rozumem się zgadza / ani z Bogiem / ani z żadnym prawem / żeby wolniej było mężowi występować / niźli żenie. (StarPopr 70[9])

(2) Takowego przyrodzonego prawa mocą / zawżdy wolno bywało mieszczanom Gdańskim na towary i dobra swe podatek stanowić / i znich część udzielić i na stronę gwoli temu odłożyć / żeby napotym czasu przygody użyć jej i na pożytek swój onę obrócić mogli. (BorckInf Aij)

(3) Na koniec wolno jest jednemu Posłowi zerwać Sejm, lub przetrzymać swoją kontradykcją, i radę o Ojczyźnie zamknąć. (ŁubHist 239)

Ze względu na opisane dalej podobieństwa w budowie zdań zawierających przysłówki predykatywne oraz zdań z PŻP stawiam tezę, że orzeczniki przymiotnikowe w rodzaju żeńskim w okresie średniopolskim podlegały procesowi adwerbializacji, którego wynikiem było osiągnięcie przez nie statusu przysłówków predykatywnych. W wypadku większości z nich nie doszło do kolejnego etapu rozwoju, a mianowicie do procesu werbalizacji, który doprowadziłby do zyskania przez nie statusu predykatywów[10].

5. Wyznaczniki adwerbializacji form PŻP w XVII–XVIII wieku

Co może świadczyć o zachodzącej w średniopolszczyźnie adwerbializacji przymiotnikowych orzeczników w rodzaju żeńskim? Na początek zauważmy, że w polszczyźnie XVII–XVIII-wiecznej przysłówek jest charakterystyczną postacią orzecznika w konstrukcjach bezosobowych, w których orzeka się o jakimś zdarzeniu. Funkcję tę pełnią przysłówki zarówno w zdaniach, w których przedmiot predykacji jest wyrażony bezokolicznikiem (4), jak i w tych, w których pojawia się w postaci zdania podrzędnego (5):

(4) Aż miło człekowi z takiemi ludźmi mieć sprawę. (BohFStar 30)

(5) Zaczym jawno jest iż nie różni są Polacy od starych onych Scytów /sławnych obywatelów Królestwa Polskiego: ale własne ich dzieci / i jedno z nimi. (DembWyw 86)

Zgodnie z ustaleniami Agnieszki Słobody zdania takie pojawiły się w średniowieczu jako odwzorowanie łacińskich konstrukcji typu Errare humanum est. Pierwotną postacią orzecznika (tak jak w pierwowzorze łacińskim) była forma M. l.poj. r.n. przymiotników. W funkcji tej występowały początkowo formy przymiotników w odmianie prostej, zakończone na -o (np. podobno, straszno, miło), jednak zachodzące ówcześnie przemiany składniowe (przejmowanie funkcji predykatywnej przez formy przymiotników w odmianie złożonej) uruchomiły mechanizm reanalizy[11], na skutek którego doszło do przesunięcia dawnych form przymiotnikowych na -o do klasy przysłówków (Słoboda, 2023, s. 379)[12].

Od XVI wieku pozycję orzecznika w zdaniach bezosobowych orzekających o jakimś zdarzeniu zaczynają również zajmować formy PŻP. Ponieważ pozycja ta była charakterystyczna dla przysłówka, uruchomiony został proces upodobniający orzeczniki przymiotnikowe do przysłówkowych, ułatwiony przez podobieństwo brzmieniowe jednych i drugich[13]. W tekstach średniopolskich obserwujemy swobodne łączenie obu typów orzeczników w obrębie jednego zdania (6–7) oraz pojawianie się form nijakich czasowników odnoszących się do skoordynowanych ze sobą form przysłówkowych i PŻP (8):

(6) Że: miło, i pożyteczno Polkę mieć Królową, miło, żeby każdy znią gadał, żeby Córki nasze w francymerze zostające z Królową, łaski i konfidencji zabrały pretium [nagrodę], a nawet i pożyteczna, abyśmy propitium Jovem [przychylnego Jowisza] przez Junonę mieli. (RadzKwest 74)

(7) […] miła bo bywa podróżnemu / gdy w nocy światło się pokaże; a barziej milej /gdy światło dusze oświeci boskie. (HinPlęsy 19)

(8) Na które dwie obiekcje, jeżeliby kto kiedy one czynił, tak odpowiedam; idque [i to] na pierwszą, że nam i niepodobna, i niebezpieczno było pod kondemnatami zostawać […]. (MatDiar 805)

Przyjrzyjmy się teraz bliżej zmianie, która zachodziła w rodzaju czasownika posiłkowego towarzyszącego formom PŻP, a którą interpretuję jako podstawowy dowód postępującej adwerbializacji form PŻP.

W średniopolskich konstrukcjach z PŻP obserwujemy wahania co do rodzaju czasownika posiłkowego być w czasie przeszłym i trybie przypuszczającym. Formy żeńskie (była, byłaby) będące pozostałością po konstrukcji nominalnej z rzeczownikiem rzecz pojawiają się obocznie do form nijakich (było, byłoby) charakterystycznych dla przysłówków:

(9) Począł tedy nalegać na mię, jam mu się wymawiała, mówiąc: żem lubo jego była, i dotąd nie małe życzliwości dowody pokazała, do rzeczy jednak przystąpić jeszcze nie słuszna była; bo wprzód wszytkie kondycje ułatwić trzeba było; abyśmy obie na Reputacji szwanku nieodnieśli. (UrfeRubJanAwan 117)

(10) A że Aleksander Król Szkocki prosił Posła Papieskiego aby go koronował; sprawiony o tym Honoriusz zakazał tego Posłowi / gdyż Szkocja Anglikowi była poddana / zaczym bez zezwolenia Króla Angielskiego nie słuszna to było czynić. (KwiatDzieje 49)

(11) Co wszytko jeśliby się komu ciężko i nieznośno widziało / może rozumieć / żeby to daleko cięższa była / gdyby mu dzieci / żonę / w niewolą wzięto / samego zamordowano / do czego przyść zawsze musi zwyciężonym. (CezWargFranc 163)

(12) Zechcesz tedy W. Pan i swego Imienia sławie; i honesto prospicere Patriae [ze względu na prawość dbać o Ojczyznę], żeby exteri soles [cudzoziemskie słońca] coraz turpem non inurant notam [brzydkiego nie wypaliły piętna], i z Europejczyka cale co do obyczajów, w Ethiopem [Etiopczyka] nie przemieniły, którego potym lavare [umyć] ciężka, albo nie podobna by było. (BystrzPol Fv)

Mimo niewielkiej liczby wystąpień orzeczników przymiotnikowych w kontekstach diagnostycznych (w zgromadzonym materiale zanotowano zaledwie 270 użyć form PŻP w połączeniach z żeńskimi lub nijakimi formami czasowników posiłkowych na 4228 wszystkich użyć) dane pochodzące z KorBy pozwalają wyciągnąć pewne wnioski na temat stosunku między obiema postaciami konstrukcji z PŻP w XVII i XVIII wieku.

Na 46 jednostek PŻP użytych w czasie przeszłym lub trybie przypuszczającym w 38 zanotowano użycie czasownika posiłkowego w rodzaju żeńskim, a w 20 – w rodzaju nijakim (w 12 wypadkach formy rodzaju nijakiego i żeńskiego występowały obocznie) (Tabela 1).

Jednostka PŻP

r.ż.

r.n.

Jednostka PŻP

r.ż.

r.n.

CIĘŻKA

4

1

PIĘKNA

1

–

DOBRA

1

1

PODOBNA

7

6

DZIWNA

4

–

POSPOLITA

2

–

FOREMNA

1

–

POŻYTECZNA

2

–

INSZA

3

1

PRZYSTOJNA

4

1

JAWNA

1

–

PRZYTRUDNA

–

1

LEKKA

2

–

PRZYZWOITA

–

2

MAŁA

2

–

SŁUSZNA

8

4

MIŁA

–

1

SPRAWIEDLIWA

1

–

MOŻNA

3

53

SROMOTNA

1

1

NIEBEZPIECZNA

2

–

STRASZLIWA

–

1

NIEGODNA

1

–

STRASZNA

1

–

NIEMAŁA

1

–

SZKODLIWA

2

–

NIEMIŁA

–

1

TRUDNA

4

1

NIEMOŻNA

–

54

UCIESZNA

1

–

NIEPODOBNA

15

39

UCZCIWA

–

1

NIEPOŻYTECZNA

–

1

WDZIĘCZNA

2

–

NIERÓWNA

1

–

WESOŁA

1

–

NIESŁUSZNA

3

1

WIELKA

3

–

NIETRUDNA

1

–

ZŁA

2

–

NIEZŁA

1

–

ZNOŚNA

4

–

OSOBLIWA

1

–

ZWYCZAJNA

1

1

PEWNA

2

–

ŻAŁOSNA

2

–

Tabela 1. Jednostki PŻP zanotowane w połączeniu z formami żeńskimi i nijakimi czasowników posiłkowych

Zwraca uwagę duża przewaga wystąpień nijakich form czasowników w połączeniach z formami można, niemożna i niepodobna, czyli tymi jednostkami PŻP, które współcześnie interpretowane są jako formy predykatywów. W wypadku jednostki niemożna brak jakichkolwiek poświadczeń połączeń z formami żeńskimi czasowników, natomiast takie połączenia dla jednostek można i niepodobna notowane są w KorBie tylko w XVII wieku, zaś od początku XVIII wieku występują już wyłącznie użycia z formami nijakimi (Tabela 2a) (por. też: Bronikowska, 2023, s. 13–14).

Pozostałe jednostki PŻP co prawda częściej pojawiają się w połączeniach z żeńskimi formami czasowników (80 wystąpień z formami typu była w porównaniu z 26 wystąpieniami z formami typu było), widać jednak, że już w XVII wieku przewaga ta się zmniejsza. Dane z XVIII wieku są niestety bardzo skąpe, co wynika po części ze spadku popularności konstrukcji z PŻP w tym okresie, a po części ze słabej reprezentacji tekstów z tego stulecia w pierwszej edycji KorBy. Wydaje się jednak, że w odniesieniu do tego okresu można mówić o wyrównaniu częstości występowania form żeńskich i nijakich czasowników posiłkowych z formami PŻP (Tabela 2b).

MOŻNA, NIEMOŻNA, NIEPODOBNA

1601–1650

1651–1700

1701–1750

1751–1772

Łącznie

Połączenia z formami żeńskimi

13

5

–

–

18

Połączenia z formami nijakimi

4

33

34

75

146

Tabela 2a. Zmiana stosunku połączeń form PŻP z formami żeńskimi i formami nijakimi czasowników posiłkowych w XVII i XVIII wieku (do 1772 r.)

Pozostałe jednostki PŻP

1601–1650

1651–1700

1701–1750

1751–1772

Łącznie

Połączenia z formami żeńskimi

57

15

7

1

80

Połączenia z formami nijakimi

8

10

8

0

26

Tabela 2b. Zmiana stosunku połączeń form PŻP z formami żeńskimi i formami nijakimi czasowników posiłkowych w XVII i XVIII wieku (do 1772 r.)

Pojawienie się form nijakich w czasownikach posiłkowych towarzyszących PŻP interpretuję jako upodobnienie się konstrukcji zawierających orzeczniki przymiotnikowe w rodzaju żeńskim do analogicznych konstrukcji z orzecznikami przysłówkowymi. Chociaż formy nijakie czasownika posiłkowego być są charakterystyczne również dla analitycznych form predykatywów, to jednak, jak wykażę dalej, zaliczenie XVII–XVIII--wiecznych jednostek PŻP do klasy predykatywów byłoby nieuprawnione.

6. Formy PŻP jako przysłówki predykatywne

Aby określić status gramatyczny form PŻP w XVII–XVIII wieku, zastosujmy do nich trzy kryteria przyjmowane współcześnie do odróżnienia klasy predykatywów od klasy przysłówków predykatywnych. Oczywiście badanie materiału historycznego nie da tak jednoznacznych wyników jak analizy wykonywane na materiale języka współczesnego, jednak powinno pokazać ogólny kierunek interpretacji omawianego zjawiska językowego.

6.1. Łączliwość z czasownikami innymi niż być

W zebranym materiale średniopolskim znalazłam zaledwie 60 poświadczeń zdań, w których formy PŻP łączą się z czasownikami innymi niż być, a mianowicie z leksemami zdać się, bywać, widzieć się i zostawać, np.:

(13) Smaczna się to zda / człowiekowi Boga się nie bojącemu / źle przysiąc / a co wielkiego zyskać / abo z wielkiej szkody wyniść. (BemKom 31)

(14) Sromotna owo bywa Mistrzowi kiedy go sam występek strofuje. (ZrzenNowiny D2v)

(15) Bo mi się nie słuszna widzi / posłać więźnia; a tego / o co go winują / nie oznajmić. (BG_Dz 155)

(16) Zaczym to ostatnia tylko zostaje, plagi te znależytą pokorą z ręki jego odebrawszy, w nieograniczonej jego Wszechmocności i sprawiedliwości nadzieję pokładać […]. (KołTron 200)

Najwięcej przykładów połączeń zanotowano z czasownikiem zdać się (43 cytaty), o wiele mniej licznie jest reprezentowany czasownik bywać (13 cytatów), a połączenia z pozostałymi dwoma są bardzo rzadkie: widzieć się (3 cytaty), zostawać (1 cytat).

W połączeniach z tymi czasownikami wystąpiło 25 jednostek PŻP, co stanowi niewielką część całego zbioru, warto jednak zauważyć, że aż 12 z nich znajduje się w pierwszej dwudziestce jednostek PŻP o najwyższej frekwencji. Co ciekawe, formy późniejszych predykatywów można i niepodobna wykazują zróżnicowanie, jeśli chodzi o łączliwość z czasownikami innymi niż być – dla jednostki niepodobna zanotowano aż 11 wystąpień z czasownikami zdać się i widzieć się, podczas gdy jednostki można i niemożna nigdy nie pojawiły się w takich połączeniach (Tabela 3).

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień ogółem

Liczba wystąpień z czasownikami innymi niż być

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień ogółem

Liczba wystąpień z czasownikami innymi niż być

NIEPODOBNA

622

11

MAŁA

86

2

WIELKA

547

1

CIĘŻKA

62

2

MOŻNA

503

–

TRUDNA

62

7

NIEMOŻNA

300

–

NIESŁUSZNA

59

1

PEWNA

251

–

POSPOLITA

52

3

SŁUSZNA

212

4

DOBRA

47

–

INSZA

194

1

POTRZEBNA

45

5

ZŁA

153

–

PRZYZWOITA

41

–

PODOBNA

126

4

NIEBEZPIECZNA

36

–

DZIWNA

95

3

PIĘKNA

34

–

Tabela 3. Liczba połączeń z czasownikami innymi niż być dla pierwszych dwudziestu najczęściej używanych jednostek PŻP

6.2. Stopniowanie

W zgromadzonym materiale średniopolskim znajdujemy poświadczenia użycia w stopniu wyższym lub najwyższym 67 spośród 177 jednostek PŻP. Trzeba zauważyć, że z uwagi na to, że formy stopnia wyższego i najwyższego co do zasady pojawiają się w tekstach rzadziej niż formy stopnia równego, brak ich poświadczeń nie musi dowodzić zaniku możliwości stopniowania. Co istotne, użycia w stopniu wyższym lub najwyższym zanotowano dla większości jednostek PŻP o wysokiej frekwencji. W pierwszej dwudziestce najczęściej używanych form znajdują się poświadczenia wystąpień w stopniu wyższym i najwyższym aż 15 jednostek PŻP (Tabela 4).

Wyłącznie w stopniu równym zostały zanotowane jedynie jednostki niepodobna, można, niemożna, insza i niebezpieczna. Brak wystąpień w stopniu wyższym lub najwyższym późniejszych predykatywów (można i niepodobna) może świadczyć o tym, że w XVII–XVIII wieku znajdowały się one na dalszym etapie procesu prowadzącego do zmiany kategorialnej niż pozostałe jednostki PŻP. Wyraz insza jako forma zaimkowa z zasady nie podlega stopniowaniu, natomiast brak dowodów na stopniowanie jednostki niebezpieczna wynika być może z większej niż w innych wypadkach długości słowa (warto zauważyć, że w KorBie notowane są użycia w stopniu wyższym niezaprzeczonego odpowiednika tej formy – bezpieczna). W wypadku trzech jednostek (wielka, dobra i zła) wystąpienia w stopniu wyższym są przeważające ze względu na istnienie utrwalonych leksykalizujących się w tym okresie wyrażeń co większa, co gorsza, mniejsza o (coś). Nie można jednak mówić, że zostały one całkiem utrwalone w takiej postaci, bo notowane są również ich użycia w stopniu równym. Podsumowując, duża liczba jednostek PŻP o wysokiej frekwencji mających poświadczenia w stopniu wyższym lub najwyższym pozwala stwierdzić, że w XVII i XVIII wieku przymiotniki w formie rodzaju żeńskiego używane predykatywnie zachowały kategorię stopnia.

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień ogółem

Liczba wystąpień w stopniu wyższym i najwyższym

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień ogółem

Liczba wystąpień w stopniu wyższym i najwyższym

NIEPODOBNA

622

–

MAŁA

86

81

WIELKA

547

517

CIĘŻKA

62

43

MOŻNA

503

–

TRUDNA

62

12

NIEMOŻNA

300

–

NIESŁUSZNA

59

1

PEWNA

251

19

POSPOLITA

52

1

SŁUSZNA

212

14

DOBRA

47

23

INSZA

194

–

POTRZEBNA

45

6

ZŁA

153

146

PRZYZWOITA

41

2

PODOBNA

126

15

NIEBEZPIECZNA

36

–

DZIWNA

95

39

PIĘKNA

34

6

Tabela 4. Liczba wystąpień w stopniu wyższym i najwyższym dla pierwszych 20 najczęściej używanych jednostek PŻP

6.3. Występowanie formy jest w czasie teraźniejszym

W zgromadzonym materiale średniopolskim wystąpienia form PŻP z towarzyszeniem formy jest w czasie teraźniejszym, choć wyraźnie rzadsze niż użycia bez tej formy, stanowią jednak znaczącą część wszystkich poświadczeń. Ogółem zanotowano 358 użyć konstrukcji z PŻP w czasie teraźniejszym z formą jest, co stanowi niecałe 10% wszystkich użyć w czasie teraźniejszym. Mimo że formy PŻP zdecydowanie częściej były używane w czasie teraźniejszym bez formy jest, to jednak dla wszystkich form, które w analizowanym materiale mają kilkadziesiąt lub kilkaset wystąpień w czasie teraźniejszym, zanotowano co najmniej kilkakrotne użycia z formą czasownika posiłkowego. Ogólnie spośród 168 jednostek PŻP użytych w czasie teraźniejszym 80 (a więc niemal połowa) pojawiło się przynajmniej raz z towarzyszeniem formy jest. Te, które nigdy nie zostały użyte w takim połączeniu, mają też ogólnie niewielką liczbę wystąpień (najwyżej 13 poświadczeń). W pierwszej dwudziestce najczęściej używanych jednostek PŻP jedynie forma niemożna ani razu nie wystąpiła z towarzyszeniem formy jest. Pozostałe, w tym także pozostałe formy przyszłych predykatywów można i niepodobna, co najmniej dwa razy pojawiły się w takim kontekście (Tabela 5).

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień w cz. teraźniejszym

Liczba wystąpień z formą jest

Jednostka PŻP

Liczba wystąpień w cz. teraźniejszym

Liczba wystąpień z formą jest

NIEPODOBNA

556

18

MAŁA

73

4

WIELKA

542

15

CIĘŻKA

56

2

MOŻNA

409

2

TRUDNA

48

7

NIEMOŻNA

237

–

NIESŁUSZNA

52

3

PEWNA

249

52

POSPOLITA

48

25

SŁUSZNA

182

21

DOBRA

44

9

INSZA

188

27

POTRZEBNA

38

11

ZŁA

150

2

PRZYZWOITA

39

4

PODOBNA

106

23

NIEBEZPIECZNA

33

4

DZIWNA

95

6

PIĘKNA

34

2

Tabela 5. Liczba wystąpień z formą jest dla pierwszych dwudziestu najczęściej używanych jednostek PŻP. W liczbie wszystkich wystąpień jednostek PŻP w czasie teraźniejszym nie uwzględniono czasowników innych niż być

Zgodnie z danymi przytoczonymi w punktach 6.1, 6.2 i 6.3 formy PŻP w XVII i XVIII wieku wykazują raczej cechy typowe dla przysłówków predykatywnych niż dla predykatywów. Świadczy o tym zwłaszcza zachowanie kategorii stopnia oraz, w dalszej kolejności, możliwość występowania w czasie teraźniejszym z formą czasownika być. Jeśli chodzi o łączliwość form PŻP z czasownikami innymi niż być, to ze względu na niewielką liczbę poświadczeń połączeń z takimi czasownikami zastosowanie tego kryterium nie daje tak jednoznacznych wyników, jednak i w tym wypadku istnienie takich połączeń wskazuje na podobieństwo form PŻP do przysłówków predykatywnych.

7. Podsumowanie

Punktem wyjścia przedstawionych wyżej rozważań były dwie obserwacje. Pierwsza to istnienie współczesnych predykatywów można i niepodobna, pochodzących od żeńskich form orzeczników przymiotnikowych w średniopolskich konstrukcjach bezosobowych. Ich powstanie sugeruje, że również inne formy PŻP podlegały temu samemu procesowi zmierzającemu w stronę przekształcenia ich w formy czasownikowe. Druga obserwacja dotyczyła podobieństwa badanych konstrukcji z PŻP do konstrukcji z orzecznikami przysłówkowymi, a także widocznego w tekstach średniopolskich zacierania różnicy między oboma typami orzeczników, co z kolei wskazywało na zachodzącą w formach PŻP adwerbializację.

Obszerny materiał pochodzący z tekstów XVII i XVIII wieku pozwolił na zastosowanie wobec form PŻP trzech kryteriów przyjmowanych współcześnie w celu odróżnienia predykatywów od przysłówków predykatywnych. Analizy przeprowadzone na tym materiale wykazały, że jednostki PŻP w XVII–XVIII wieku charakteryzowały się cechami typowymi dla tych ostatnich (łączliwość z czasownikami innymi niż być, stopniowanie oraz możliwość występowania w czasie teraźniejszym z formą czasownika być). Ten fakt przemawia za opisywaniem przemian, którym podlegały, w kategoriach adwerbializacji. Jednakże dalszy rozwój form można, niemożna i niepodobna, zakończony powstaniem predykatywów odprzymiotnikowych, sugeruje, że podobnie mogłyby potoczyć się losy innych jednostek PŻP, gdyby tworzone przez nie konstrukcje składniowe nie wyszły z użycia.

W kontekście rozważań o zmianie statusu gramatycznego form PŻP pojawia się pytanie, dlaczego pełna werbalizacja objęła jedynie formy można, niemożna i niepodobna, a pozostałe jednostki wyszły z użycia. Kwestia ta wymaga przeprowadzenia pogłębionych badań, w tym miejscu można jedynie wysunąć pewne domysły. Przyczyny zaniku orzeczników przymiotnikowych o postaci M. l.poj. r.ż. należy szukać, jak sądzę, w ogólnym kierunku zmian składniowych zachodzących od XVIII wieku, a przybierających na sile w wieku XIX. Irena Bajerowa za jeden z głównych czynników dokonujących się w tym czasie przemian uważa tendencję „do uwydatniania opozycyj, co się przejawia tu w dążności do wzmacniania wyrazistości związków składniowych” (Bajerowa, 2000, s.142).

Jak wskazano, w funkcji orzecznika w zdaniach, w których przedmiot predykacji jest wyrażony bezokolicznikiem lub zdaniem podrzędnym, występował z reguły przysłówek (pierwotnie zakończony na -o, później też na -e). Taki sposób wyrażania predykatu pozostał dominujący także wtedy, gdy do polszczyzny weszły konstrukcje z PŻP. Choć zdarzają się wypadki, że na przestrzeni XVII–XVIII wieku konstrukcje z PŻP przeważają nad konstrukcjami z przysłówkiem, to jednak częstsza jest sytuacja odwrotna[14]. Co więcej, mimo upodobnienia do form przysłówkowych formy PŻP w omawianym okresie miały nadal charakter kategorii pośredniej – świadczy o tym wariantywność połączeń z żeńskimi i nijakimi formami czasowników posiłkowych. Można więc domniemywać, że pod wpływem wspomnianej wyżej tendencji do uwydatniania opozycji wyszły z użycia jako wariant rzadszy i mniej wyrazisty.

Bibliografia

Bajerowa, I. (2000). Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja. T. 3: Składnia. Synteza. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Bańko, M. (2002). Wykłady z polskiej fleksji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bronikowska, R. (2021). Unfinished “verbization” process – the development of predicative constructions with an adjective of the feminine gender in the 17th and 18th centuries in the light of corpus data. Polonica, 41(1), 97–110.

Bronikowska, R. (2023). Verbification of feminine forms of adjectives można ‘possible’, niemożna ‘impossible’ and niepodobna ‘impossible’ – corpus-based approach. Jazykovedný Časopis, 74(1), 9–18.

Gruszczyński, W., Adamiec, D., Bronikowska, R. i Wieczorek, A. (2022). The Electronic Corpus of 17th- and 18th-century Polish Texts. Language Resources and Evaluation, 56, 309–332.

Grzegorczykowa, R. (1975). Funkcje semantyczne i składniowe polskich przysłówków. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Harris, A.C., Campbell, L. (1995). Historical Syntax in Cross-Linguistic Perspective. Cambridge: Cambridge University Press.

Heinz, A. (1967). Kategorie przejściowe (pośrednie) w języku. Biuletyn PTJ, 25, 45–61.

Kałkowska, A. (1973). Składniowe właściwości przymiotników kwalifikujących. Język Polski, 2, 95–104.

Kleszczowa, K. (2015). U źródeł polskich partykuł. Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Koneczna, H. (1957). O budowie zdania Imć Pana Paskowego słów kilkoro. Poradnik Językowy, 3, 110–125.

Kosek, I. (2002). Jeszcze o predykatywach. Prace Językoznawcze, 4, 39–45.

Krążyńska, Z. (1978). Z problematyki zdań jednoczłonowych w polszczyźnie XVII wieku (zdania nominalne). W: B. Bartnicka i in. (red.), Problemy polskiej składni historycznej: konferencja naukowa Mogilany 23-24 marca 1976 r. (s. 47–63). Kraków: IJP PAN.

Laskowski, R. (1984). Podstawowe pojęcia morfologii. W: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski i H. Wróbel (red.), Gramatyka Współczesnego Języka Polskiego (s. 9–57). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Ostaszewska, D. (2002). Składnia. W: D. Ostaszewska (red.), Polszczyzna XVII wieku. Stan i przeobrażenia (s. 181–277). Katowice: „Śląsk”.

Pisarkowa, K. (1984). Historia składni języka polskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Przepiórkowski, A. (2019). Status gramatyczny predykatywnych szkoda, wstyd, żal raz jeszcze. Polonica, 39, 85–110.

Słoboda, A. (2023). Zmiany składniowe w wybranych konstrukcjach składniowych z bezokolicznikiem w średniowiecznej polszczyźnie. Prace Filologiczne, 78, 375–387.

Szober, S. (1931). Skąd powstała przysłówkowa forma orzecznika w zdaniach z bezokolicznikiem w podmiocie? Język Polski, 16(3), 85–87.

Szupryczyńska, M. (1995). Jeszcze o tzw. predykatywach przysłówkowych. Polonica, 17, 173–187.

Wiśniewski, M. (1989). Status gramatyczny tzw. przysłówków odprzymiotnikowych typu duszno, wolno, nieprzyjemnie. Polonica, 14, 183–191.

Wróbel, H. (1988). Przysłówek w strukturze formalnej polskich zdań. Folia Philologica Jugoslavo-Polonica, 1, 70–85.

Źródła

BemKom – Bembus, M. (1619). Kometa To iest, Pogrożká z niebá, ná postrách, przestrogę, y vpomnienie ludzkie. Kraków: Drukarnia Andrzeja Piotrkowczyka.

BG_Dz – Dzieje Swietych Apostolow (1632). W: Biblia Swięta To jest Księgi Starego Y Nowego Przymierza Z Zydowskiego y Greckiego Języka na Polski pilnie y wiernie przetłumaczone. Gdańsk: Drukarnia Andreasa Hünefelda.

BohFStar – Bohomolec, F. (1766). Staruszkiewicz. Komedya. Warszawa: Drukarnia Jezuitów.

BorckInf – Borck, M. (1631). Informacia. Strony podatku Miesczan Gdańskich, ktory oni Culagą zową. B.m.

BystrzPol – Bystrzonowski, W. (1733). Polak sensat w liscie w Komplemenćie Polityk, Humanistá w Dyskurśie, w Mowách Státystá, náprzykłád dány szkolney młodzi. Wilno: Drukarnia Jezuitów.

CezWargFranc – Gajusz Juliusz Cezar. (1608). Gaivsa Ivlivsza Cezara O Woynie Francvskiey Ksiąg siedmioro. Osme Avlvsa Hircyvsza Panze Sekretarzá iego W ktorych Hetmanow Rozmaitych Fortele / Rycerskich ludźi / y mężow dźielnych Spráwy, Woyny, Zwyćięstwá, Miast dźiwne dobywania / cudnie są opisáne, A. Wargocki (tłum.). Kraków: Drukarnia Wdowy Jakuba Sibeneychera.

DembWyw – Dembołęcki, W. (1633). Wywod Iedynowłasnego Panstwa Swiata: W ktorym pokazuje X. Woyciech Dębolecki z Konoiad Franciszkan, Doktor Theologiey S. a General Spoleczniosci wykupowania Wiezniow, Ze nastarodawnieysze w Europie Krolestwo Polskie, Lvbo Scythyckie: Samo tylko na świecie, ma prawdziwe Successory Iadama, Setha, y Iapheta; w Panowaniu światu od Boga w Raiu postanowionym: y że dla tego Polaki Sarmatami zowią, A gwoli temu y to sie pokazuie, Że Język Słowieński pierwotny iest na świecie. Warszawa: Drukarnia Jana Rossowskiego.

HinPlęsy – Hińcza, M. (1636). Plęsy Iezusa z Anyołami Naswiętszego Krzyza Tance. Kraków: Drukarnia Franciszka Cezarego.

KołTron – Kołudzki, A. (1707). Thron oyczysty abo palac wiecznosci w ktotkim [!] zebraniu Monarchow, Xiazat y Krolow polskich Z roznych approbowanych Autorow, od Pierwszego Lecha az do teraznieyszych czasow, zupełną w sobie zycia y dzieł niesmiertelnych zamykaiący Historyą. Poznań: Drukarnia Akademicka.

KwiatDzieje – Kwiatkiewicz, J. (1695). Roczne Dzieie Koscielne Od Roku Pańskiego 1198. Aż do lat naszych. Kalisz: Drukarnia Jezuitów.

ŁubHist – Łubieński, W. (1763). Historya polska z opisaniem rządu i urzędów polskich: przez Władysława Łubieńskiego napisana, na cztery części podzielona, a na żądaniu wielu przedrukowana, Wilno: Drukarnia Jezuitów.

MatDiar – Matuszewicz, M. (1986). Diariusz życia mego, ile pamiętać mogę. Dla wiadomości potomkom moim spisany oraz dla przestróg, czego się wystrzegać, a co do naśladowania jest pożyteczno, t. 1, Bohdan Królikowski (red.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

RadzKwest – Radzewski, F. (1743). Kwestye polityczne, oboiętne, Statum Rzeczypospolity Polskiey, prerogatywy Urzędow wniey, zwyczaie Elekcyi Krolow, Seymow, Seymikow, y inne rzeczy potrzebne do porzadku oney, examinuiace, w ktorych, Rezolwuią się Propozycye racyami, pro, et contra; bez żadney ná iedną stronę Decyzyi; z Rácyi tey: żeby czytáiący sine offensa stanu, y zdánia swego, obrał sobie ad placitum co mu się podoba. Poznań: Drukarnia Akademii Lubrańskiego.

StarPopr – Starowolski, S. (1625). Poprawa Niektorych obyczaiow Polskich potocznych. Wszelkiego stanu y condicyey ludziom wielce potrzebna. Przez iednego Szlachcica Staropolskiego kwoli dobru pospolitemu napisana. Kraków: Drukarnia Franciszka Cezarego.

UrfeRubJanAwan – d‘Urfé, H. (1741). Awantura albo Historya swiatowe rewolucye y niestatecznego alternatę szczęścia zamykaiąca, J. K. Rubinkowski (tłum.). Toruń.

ZrzenNowiny – Zrzenczycki, J. (1620). Nowe Nowiny Z Czech, Z Tatar, Y Z Węgier. Przy tym Revokacya Xiązecia Saskiego. Y Jáko Rádę Cesárską z Zamku oknem z wyrzucali á inszego Krolá sobie obráli. s. n.

STRESZCZENIE

Słowa kluczowe: składnia historyczna, zmiana kategorialna, przymiotniki, predykatywy, przysłówki predykatywne

Celem artykułu jest określenie statusu gramatycznego predykatów o postaci M. l.poj. r.ż. przymiotników występujących w średniopolskich konstrukcjach bezosobowych (form PŻP). Została postawiona teza, że podlegały one procesowi prowadzącemu poprzez adwerbializację do werbalizacji. Aby ustalić, na jakim etapie przemian znajdowały się formy PŻP w XVII–XVIII wieku, zastosowano wobec nich trzy kryteria odróżniające predykatywy od przysłówków predykatywnych. Badanie przeprowadzone na materiale korpusowym wykazało, że w badanym okresie formy PŻP charakteryzowały się cechami typowymi dla przysłówków predykatywnych (łączliwość z czasownikami innymi niż być, stopniowanie oraz możliwość występowania w czasie teraźniejszym z formą czasownika być).

SUMMARY

The grammatical status of predicates such as słuszna ‘right.ADJ.NOM.SG.F’ and pewna ‘certain.ADJ.NOM.SG.F’ in Middle Polish impersonal sentences

Keywords: historical syntax, category change, adjectives, predicatives, predicative adverbs

The aim of this article is to determine the grammatical status of predicates in form of nominative singular feminine adjectives appearing in Middle Polish impersonal constructions (PŻP forms). It has been put forward as a theory that they were subject to a process, leading through their adverbialization towards verbalization. In order to determine the state of this transformation of PŻP forms in the 17th and 18th centuries, three criteria have been applied, distinguishing predicates from predicative adverbs. A study performed on corpus material has shown that during the period examined here, the PŻP forms were characterized by features typical of predicative adverbs (connection with verbs other than być ‘to be’, gradation, and the possibility of being accompanied by the form of the verb być ‘to be’ in the present tense).

Przypisy

1. [1] Jest to pierwsza edycja korpusu, znanego pod nazwą KorBa (akronim wyrażenia Korpus Barokowy), powstała w latach 2013–2018. Zawiera ok. 13,5 mln segmentów pochodzących z ponad 700 tekstów źródłowych. Obecnie dostępna jest nowa wersja korpusu, obejmująca okres pełnych dwóch stuleci i zawierająca niemal 27 mln segmentów pochodzących z ponad 2000 źródeł. Planowane jest powiększenie bazy materiałowej stanowiącej podstawę opisanych tutaj badań o dane pobrane z rozszerzonego korpusu.

2. [2] W XVII–XVIII wieku nie istniała norma zapisu cząstki nie z wyrazami należącymi do różnych części mowy. W KorBie został zachowany taki zapis, jaki pojawia się w materiałach źródłowych.

3. 3

Pomijanie jednego ze składników wielosegmentowego wyrażenia, prowadzące do powstania nowych jednostek językowych, jest zjawiskiem znanym w dziejach języka polskiego. Krystyna Kleszczowa widzi w nim podstawowy sposób powstawania partykuł, por. właśnie mówiąc → właśnie; mówię w prawdzie → wprawdzie; było widać → widać. Na oznaczenie tego mechanizmu badaczka przyjmuje termin zerowanie (Kleszczowa, 2015, s. 32).

4. [4] Definicję terminu kategoria przejściowa A. Kałkowska przyjmuje za Adamem Heinzem: „kategoria przejściowa jest to kategoria x zajmująca w systemie pozycję pomiędzy dwoma innymi kategoriami względem niej skrajnymi A i B w ten sposób, że jej elementy w pewien określony sposób przynależą częścią do kategorii A a częścią do B” (Heinz, 1967, s. 45). Wśród różnych przykładów kategorii przejściowych istniejących w systemie języka badacz ten wymienia również „formacje, które w zależności od fleksji i zastosowania składniowego mogą być tą albo inną częścią mowy” (Heinz, 1967, s. 54).

5. 5

Terminem przysłówki predykatywne obejmuję nie tylko te przysłówki, które nie występują w funkcji innej niż predykatywna (np. duszno), ale także predykatywne użycia przysłówków mogących poza tym pełnić inną funkcję składniową (np. miło).

6. [6] Warto zaznaczyć, że również Renata Grzegorczykowa, autorka monografii polskich przysłówków, oddziela przysłówki występujące w funkcji predykatywnej od wyrazów wolno, można i warto, o których mówi, że „funkcjonalnie należą do klasy czasowników” (Grzegorczykowa, 1975, s. 36).

7. 7

Kwestia traktowania kategorii stopnia jako zjawiska fleksyjnego czy słowotwórczego należy w językoznawstwie do zagadnień dyskusyjnych. Mając świadomość faktów przemawiających za zaliczeniem jej do zjawisk słowotwórczych, przyjmuję w tym artykule fleksyjną interpretację stopniowania (por. Bańko, 2002, s. 60).

8. [8] Przykłady połączeń predykatywu wolno z formą jest znajdujemy także, choć niezwykle rzadko, w tekstach współczesnego języka polskiego, por. A czy wam wolno jest tańczyć? (za: Przepiórkowski, 2019, s. 88). Skłania to niektórych badaczy do zakwestionowania zasady, że predykatywy w czasie teraźniejszym mają wyłącznie postać syntetyczną. Można jednak równie dobrze uznać, że proces werbalizacji przysłówka wolno nie został jeszcze zakończony.

9. [9] Wszystkie przykłady pochodzą z Elektronicznego Korpusu Tekstów Polskich z XVII i XVIII wieku. Podawane są w postaci transkrypcji przyjętej w korpusie.

10. [10] Możliwe powody wyjścia z użycia form PŻP sygnalizuję w podsumowaniu.

11. [11] Termin ten pojmuje badaczka za Alice Carmichael Harris i Lylem Campbellem (1995) jako mechanizm, „który zmienia głęboką strukturę wzorca syntaktycznego, ale nie wiąże się z żadną modyfikacją jego reprezentacji powierzchniowej” (Słoboda, 2023, s. 377).

12. [12] Podobnie proces ten opisywał Stanisław Szober (1931). Według badacza po przejściu orzeczników na -o do klasy przysłówków na zasadzie analogii funkcję predykatywną w bezosobowych konstrukcjach zaczęły pełnić również przysłówki mające inne pochodzenie, np. powstałe z Ms. l.poj. r.n. przymiotników w odmianie prostej zakończone na -e.

13. 13

Wydaje się, że do opisu tego procesu można zastosować wspomniany wyżej termin reanaliza. Formy żeńskie przymiotników, zachowując swoją postać, przesuwają się do klasy przysłówków predykatywnych, a ta przemiana pociąga za sobą modyfikację całej konstrukcji składniowej, w szczególności proces zastępowania form żeńskich czasowników posiłkowych przez formy nijakie.

14. [14] Przykładem pierwszej sytuacji jest stosunek między orzecznikami słuszna i słusznie (przysłówek słuszno w pierwszej edycji KorBy nie jest notowany), wynoszący średnio 75% do 25% (wartości procentowego udziału orzecznika słuszna w poszczególnych półwieczach wahają się od 71% do 79%). Drugą, częstszą sytuację ilustruje stosunek między orzecznikami ciężka i ciężko, który przez większość badanego okresu wynosi ok. 20% do 80% (w 2. połowie XVIII wieku przewaga orzecznika ciężko wzrasta do 89%).

Spis treści

Renata Bronikowska

Status gramatyczny predykatów typu słuszna, pewna w średniopolskich zdaniach bezosobowych

1. Wstęp

2. Materiał

3. Status gramatyczny form PŻP w dotychczasowych opisach składniowych

4. Predykatywy a przysłówki predykatywne we współczesnych opisach składniowych

5. Wyznaczniki adwerbializacji form PŻP w XVII–XVIII wieku

6. Formy PŻP jako przysłówki predykatywne

6.1. Łączliwość z czasownikami innymi niż być

6.2. Stopniowanie

6.3. Występowanie formy jest w czasie teraźniejszym

7. Podsumowanie

Bibliografia

Źródła

STRESZCZENIE

SUMMARY

Przypisy

Table of Contents

Renata Bronikowska

Status gramatyczny predykatów typu słuszna, pewna w średniopolskich zdaniach bezosobowych

1. Wstęp

2. Materiał

3. Status gramatyczny form PŻP w dotychczasowych opisach składniowych

4. Predykatywy a przysłówki predykatywne we współczesnych opisach składniowych

5. Wyznaczniki adwerbializacji form PŻP w XVII–XVIII wieku

6. Formy PŻP jako przysłówki predykatywne

6.1. Łączliwość z czasownikami innymi niż być

6.2. Stopniowanie

6.3. Występowanie formy jest w czasie teraźniejszym

7. Podsumowanie

Bibliografia

Źródła

STRESZCZENIE

SUMMARY

Przypisy