Słowa kluczowe
XVI w.
etymologia
semantyka
Jak cytować
Abstrakt
Celem artykułu jest opis najdawniejszego poświadczenia wyrazu kobieta pod względem znaczenia, wartości ekspresywnej oraz struktury fonemicznej. W przeciwieństwie do wcześniejszych ujęć w analizie abstrahujemy od hipotetycznych znaczeń etymologicznych, ponieważ – zgodnie z prawidłami metodologicznymi – to wyniki badań tego typu powinny służyć za podstawę do rozważań nad źródłosłowem, nie zaś odwrotnie. Pierwsza część cyklu poświęcona jest przekładowi łacińskiego cytatu z „Eunucha” Terencjusza, wydanemu w 1545 r.
Bibliografia
AJK – Stieber Z. i in. (red.). (1964–1978). Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich. T. 1–15. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Anonim. (1564). Proteus Abo odmieniec. [Brześć]: [Drukarnia Radziwiłłowska].
Anonim. (1568). Historia prawdziwa, ktora sie stáłá w Lándzye mieyscie Niemieckim. [Kraków]: Maciej Wirzbięta.
Brożek, M. (1971). Publiusz Terencjusz Afrykańczyk. Komedie. Eunuch, Bracia, Teściowa. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Brückner, A. (1903). Dzieje literatury polskiej w zarysie. T. 1. Warszawa: nakład Gebethnera i Wolffa.
Brückner, A. (1904). Przyczynki do słownictwa polskiego. Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny (Seria II), 23, 289–397.
Brückner, A. (1910). Przyczynki do dziejów języka polskiego. Serya pierwsza. Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny (Seria III), 2, 337–385.
Brückner, A. (1913). Z literatury sowizdrzalskiej. Pamiętnik Literacki, 12, 99–102.
Brückner, A. (1917). Zasady etymologii słowiańskiej. Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny (Seria III), 11, 88–171.
Calepinus, A. (1586). Dictionarivm decem lingvarvm. Lvgdvni.
Czarnecki, T. (2001). W poszukiwaniu etymologii wyrazu kobieta. W: J. Maćkiewicz, E. Rogowska (red.), W świecie słów i znaczeń. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Bogusławowi Krei (s. 96–102). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
ESJPBańk – Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego. T. 1–2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gańczyk, B. (1991). Staropolskie rozmówki Mateusza i Walentego z Kęt. Z dziejów rodzimej paremiografii. Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae, 8, 103–122.
Górnicki, Ł. (1566). Dworzanin. [Kraków]: [Maciej Wirzbięta].
Grzegorz z Żarnowca. (1580). Postyllá Albo Wykłády Ewányeliy Niedzyelnych y ná Swięthá przez cáły Rok […]. [Kraków]: [Maciej Wirzbięta].
Iljinskij, G. (1909). Pol. kobieta. Materyały i Prace Komisyi Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, 4, 73–76.
Issiora, M. (1594). Ivdicjvm albo Rossądek. W Wilnie: Daniel Lencisius.
Juszyński, M.H. (1820). Dykcyonarz poetow polskich. W Krakowie: w Drukarni Józefa Mateckiego.
Karpluk, M. (1993). Mowa naszych przodków (podstawowe wiadomości z historii języka polskiego do końca XVIII w.). Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.
Kolberg, O. (1871). Lud. […] Serya V. […] Krakowskie. Część pierwsza. Kraków: W drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Krzyżanowski, J. (1960). Mądrej głowie dość dwie słowie. Tom drugi. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Lavrovskij, P.A. (1858). Opisanie semi rukopisej Imperatorskoj publičnoj biblioteki. Čtenija v Imperatorskom obščestvě istorii i drevnoctej rossijskix pri Moskovskom universitě, 3, 1–90.
Lewandowski, I. (1993). Leksykograficzne założenia i wzory słownika łacińsko-polskiego Jana Mączyńskiego (1564). Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae, 9, 131–159.
Luto-Kamińska, A. (2010). Polska wersja przekładowa Ex P. Terentii comediis Latinissimae colloquiorum formulae… Mateusza z Kęt. Studium języka autora na tle polszczyzny XVI wieku. Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN.
Luto-Kamińska, A. (2012). O czytaniu i odczytaniu dzieł literatury staropolskiej. Czy językoznawca czyta inaczej? Linguistica Copernicana, 8, 51–64.
Luto-Kamińska, A. (2013a). Między dosłownością a obyczajowością. O wpływie norm kulturowo-obyczajowych na oddawanie w przekładzie realiów stanowiących temat tabu w kulturze tłumacza. W: M. Pająkowska-Kensik, A. Paluszak-Bronka, K. Kołatka (red.), Język, wielokulturowość, tożsamość (s. 273–283). Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe.
Luto-Kamińska, A. (2013b). Tożsamość kulturowa (religijna) a wybory tłumacza. Rocznik Przekładoznawczy, 8, 49–58.
Luto-Kamińska, A. (2018). Kultura językowa XVI wieku w kontekście obyczajowości i nieobyczajności. W: M. Gębka-Wolak, I. Kaproń-Charzyńska, J. Kamper-Warejko (red.), Języki słowiańskie w kontekstach kultur dawnych i współczesnych (s. 89–108). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Łazińska, B., Łaziński, M. (2012). Jeszcze o kobiecie w dawnej polszczyźnie. Wartościowanie i referencja. W: H. Burkhardt, R. Hammel, M. Łaziński (red.), Sprache im Kulturkontext. Festschrift für Alicja Nagórko (s. 89–98). Frankfurt am Main: Peter Lang.
Łaziński, M. (2006). O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Łaziński, M. (2012). Wyraz kobieta w kolokacjach korpusowych. Konotacje dawniejsze i współczesne. W: M. Karwatowska, J. Szpyra-Kozłowska (red.), Oblicza płci. Język, kultura, edukacja (s. 73–81). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Łaziński, M. (2019). Kobieta. W: M. Kwiecień, M. Łaziński (red.), Słowa roku, słowa miesiąca, słowa dnia (s. 83–85). Warszawa: Dom Wydawniczy ELIPSA.
Łoś, J. (1909). Pochodzenie wyrazu „kobieta”. Materyały i Prace Komisyi Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, 4, 81–83.
Maciejewski, J. (1969). Słownik chełmińsko-dobrzyński (Siemoń, Dulsk). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu.
Otrębski, J. (1969). Poln. kobieta. Zeitschrift für Slavische Philologie, 34(2), 347–349.
Pianka, W. (2009). Polskie wyrazy kobieta i mężczyzna w aspekcie etymologicznym i kulturoznawczym na tle słowiańskim. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 44, 153–173.
Pilichowski, C. (1962). Nieznane polonica w bibliotekach szwedzkich. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe.
PSEMań – Mańczak, W. (2017). Polski słownik etymologiczny. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Ptaśnik, J. (1922). Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum. Leopoli: sumptibus Instituti Ossoliniani.
Puzynina, J. (1997). Kontekst a rozumienie tekstu. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 53, 15–32.
Ruszkowski, M. (2016). Rzeczownik ‘kobieta᾿ jako przykład melioryzacji. Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 29, 175–181.
SEJPBrück – Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza.
SEJPBor – Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.
SEJPSław – Sławski, F. (1952–1982). Słownik etymologiczny języka polskiego. T. 1–5. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.
SHGKr – Wiśniewski J. i in. (1980–). Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu. T. 1–. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Skwara, E. (2005). Terencjusz. Komedie. Tom I. Dziewczyna z Andros, Za karę, Eunuch. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Skwara, E. (2006). Terencjusz. Komedie. Tom II. Pasożyt Formion, Teściowa, Bracia. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Skwara, E. (2016). Komedia według Terencjusza. Warszawa–Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej.
Storoženko, A.V. (1911). Sočinenija Josifa Vereščinskago. Sbornik statej i materialov po istorii jugo-zapadnoj Rossii, 1, 1–171.
SPXVI – Mayenowa R. i in. (red.). (1966–). Słownik polszczyzny XVI wieku. T. 1–. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Taszycki, W. (1948). Jak kobieta w niewiastę się przeobraziła. Warszawa: Czytelnik.
Terentius, P. (1510). P. Terentii Afræ poetæ lepidissimi comoediæ sex. Venetiis.
Terentius, P. (1529). Ex Pvb. Terentii Comoediis Latinissime Colloquiorum Formulæ, ordine ſelectæ: Vnà cum eiusdem poetæ insignioribus sententiis. Vienne Austriæ: Ioannis Singenius, in aedibus Ioannis Singrenij Excusum.
Terentius, P. (1545). Ex P. Terentii comediis latinissimæ colloquiorum formulæ, ordine selectæ, unà cum eiusdem Poëtæ insignioribus sententijs ydiomate Polonico donatæ, multis in locis quàm ante hac unquam locupletiores. Cracoviae: ex officina Mathiae Scharfenbergij.
Terentius, P. (1549). Ex P. Terentii comediis latinissimae colloqviorum formulæ ordine selectae vna cvm eivsdem poetæ insignioribvs sententiis idiomate polonico donatæ mvltis in locis qvam ante hac vnquam locvpletiores. Craccoviae: ex officina Hieronimi Scharffenbergii.
Terentius, P. (1550). [Ex P. Terentii comediis…]. Cracoviae: in officina Hieronymi Scharfenbergi.
Terentius, P. (1568?). [Ex P. Terentii comediis…]. [Kraków?]: [Elżbieta Szarffenberg?].
Terentius, P. (1586). Ex P. Terentii comoediis latinissimæ colloqviorum Formulæ ordine selectæ, vnà cum eiusdem Pòétæ insignioribus sententijs idiomate Polonico donatæ. Nunc multis in locis quám antehac vnquam locupletiores editæ. Cracoviæ: In Officina Iacobi Siebeneycher.
Tokarski, R. (1987). Znaczenie słowa i jego modyfikacje w tekście. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.
Tokarski, R. (1990). Prototypy i konotacje. O semantycznej analizie słowa w tekście poetyckim. Pamiętnik Literacki, 81(2), 117–137.
Tyminiecki, K. (1817). Pisma Konstantyna Tyminieckiego. Tom drugi. W Warszawie: w Drukarni Rządowéy.
v. Ułaszyn, H. (1905). Über die Entpalatalisierung der urslav. e-Laute im Polnischen. Leipzig: Verlag von Otto Ficker.
Wereszczyński, J. (1594). Pobvdka Ná Jego Cesárską Miłość wszystkiego Chrześćijáństwá […]. W Krákowie: Z Drukárni Andrzeiá Piotrkowczyká.
Winniczuk, L. (1934). Terencjusz w Polsce. W: [brak redaktora], Charisteria Gustavo Przychocki a discipulis oblata (s. 220–271). Varsoviae: Gebethner et Wolff.
Wiśniewska, H. (1990). Język polski w przemyskim podręczniku (1545) Walentego Cantiusa. Rocznik Przemyski, 27, 129–140.
Wiśniewska, H. (1992). Polskie przysłowia w przemyskim podręczniku (1545) Walentego Cantiusa. Rocznik Przemyski, 28, 17–28.
Wolfram, J. (1885). Publiusz Terencyusz. Komedye. (Niewiasta z Andros i Eunuch). Warszawa: nakład i druk S. Lewentala.
WSEHDłKu – Długosz-Kurczabowa, K. (2008). Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zarębski, I. (1954). Uwagi o roli szkoły w walce o język ojczysty w dobie odrodzenia. Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej, 2, 103–107.
Zarębski, I. (1955). Rola języka polskiego w nauczaniu szkolnym w Polsce XVI w. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Żebrowski, S. (1597). Recepta na Plastr Czechowicá Ministrá Nowokrzczenskiégo. W Krákowie: w Drukárni Lázárzowéy.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Instytut Języka Polskiego PAN