Słowa kluczowe
składnia historyczna
etymologia
spójniki warunkowe
Jak cytować
Abstrakt
Zachodniosłowiański spójnik *lě-če jest wynikiem fuzji partykuły restryktywnej *lě- ‘tylko’ i spójnika warunkowego *-če (: ide. *-kwe ‘i; jeśli’), por. strus. ače ‘jeśli’. Jego pierwotną funkcją było wyrażanie warunku koniecznego i wystarczającego (‘jeśli i tylko jeśli’). W tekstach staroczeskich i szczątkowo także w tekstach staropolskich XVI w. analizowany spójnik jest zaświadczony jako wykładnik zdań warunkowych eksceptywnych (‘chyba że’). Z tego typu zdań rozwinęła się sekundarnie funkcja dysjunktywna. W artykule opisano związek między restryktywnością i zdaniami warunkowymi eksceptywnymi. Ustalono konteksty, które sprzyjały przesunięciu znaczeniowemu ‘chyba że’ → ‘albo’. Omówiono pojęcia dysjunkcji symetrycznej i asymetrycznej. Zdania warunkowe eksceptywne cechuje niska kohezja międzyzdaniowa i stoją one z reguły w postpozycji, co sprzyjało reinterpretacji lecz jako spójnika adwersatywnego, pierwotnie zapewne w funkcji spójnika korekcyjnego (jak niem. sondern).
Bibliografia
Andrason, A. (2020). Verifying the Semantic Map of Adversative-Contrastive Markers. Slavia, 89(1), 1–42.
Athanasiadou, A., Dirven, R. (1997). Conditionality, hypotheticality, counterfactuality. W: A. Athanasiadou, R. Dirven (red.), On conditionals again (s. 61–96). Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
van der Auwera, J. (1997). Conditional perfection. W: A. Athanasiadou, R. Dirven (red.), On conditionals again (s. 169–190). Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
van der Auwera, J. (1998). Phasal adverbials in the Languages of Europe. W: J. van der Auwera, D.P.Ó. Baoill (red.), Adverbial Constructions in the Languages of Europe (s. 25–145). Berlin–New York: Mouton de Gruyter.
Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bauer, J. (1960). Vývoj českého souvětí. Praha: Československá Akademie Věd.
Bertocchi, A., Maraldi, M. (2009). Conditionals and concessives. W: Ph. Baldi, P. Cuzzolin (red.), New Perspectives on Historical Latin Syntax. Vol. 4: Complex Sentences, Grammaticalization, Typology (s. 93–193). Berlin–Boston: De Gruyter/Mouton.
Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
BP – Aleknavičienė, O. (2005). Jono Bretkūno POSTILĖ: Studija, faksimilė ir kompaktinė plokštelė. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla.
Brückner, A. (1927/1993). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Dancygier, B., Sweetser, E. (2005). Mental spaces in grammar. Conditional constructions. Cambridge: CUP.
von Fintel, K. (1991). Exceptive Conditionals: The Meaning of Unless. North East Linguistics Society, 22, 135–148.
Gebauer, J. (1970). Slovník staročeský. Druhé, nezměněné vydání. Praha: Academia. [za: https://vokabular.ujc.cas.cz/informace.aspx?t=GbSlov&o=slovniky].
Greenberg, J.H. (1963). Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements. W: J.H. Greenberg (red.), Universals of language (s. 58–90). Cambridge, Mass.: MIT Press.
Grochowski, M. (1983). O partykułach restryktywnych (rozważania semantyczne). Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska, 23(138), 27–52.
Grochowski, M., Kisiel, A., Żabowska, M. (2014). Słownik gniazdowy partykuł polskich. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Haiman, J. (1985). Symmetry. W: John Haiman (red.), Iconicity in syntax (s. 73–95). Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
Haspelmath, M. (1995). Indefinite Pronouns. Oxford: Clarendon Press.
Haspelmath, M. (2007). Coordination. W: T. Shopen (red.), Language typology and syntactic description. Vol. 2: Complex constructions (s. 1–51). Cambridge: Cambridge University Press.
Holvoet, A. (2003). Sujungiamieji ir prijungiamieji sakiniai formos bei funkcijos po˛iūriu. W: A. Holvoet, A. Jud˛entis (red.), Sintaksinių ryšių tyrimai (s. 99–114). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Hermann, E. (1926). Litauische Studien. Eine historische Untersuchung schwachbetonter Wörter im Litauischen. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung.
Kopečný, F. (1980). Etymologický slovník slovanských jazyků. Slova gramatická a zájmena. Svazek 2: Spojky, částice, zájmena a zájmenná adverbia. Praha: Academia.
König, E., Traugott, E.C. (1982). Divergence and Apparent Convergence in the Development of Yet and Still. Proceedings of the Eighth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society, 170–179.
König, E. (1991). The Meaning of Focus Particles. A Comparative Perspective. London–New York: Routledge.
Malchukov, A.L. (2004). Towards a Semantic Typology of Adversative and Contrast Marking. Journal of Semantics, 21, 177–198.
Mańczak, W. (2017). Polski słownik etymologiczny. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Nau, N., Ostrowski, N. (2010). Background and perspectives for the study of particles and connectives in Baltic languages. W: N. Nau, N. Ostrowski (red.), Particles and Connectives in Baltic (s. 1–37). Vilnius: Vilniaus Universiteto Filologijos fakultetas, Asociacija “Academia Salensis”.
Ostrowski, N. (2010). Latvian jeb ‘or’ – from conditional to disjunctive conjunction. W: N. Nau, N. Ostrowski (red.), Particles and Connectives in Baltic (s. 135–150). Vilniaus Universiteto Filologijos fakultetas, Asociacija “Academia Salensis”.
Ostrowski, N. (2014). From sentence negation to connective. Old Lithuanian nei(gi) ‘and not; nor; than; before’. Baltic Linguistics, 5, 123–143.
Ostrowski, N. (2016). Lithuanian discontinuatives nebe- / jau nebe- ‘no longer’. Folia Scandinavica Posnaniensia, 20, 175–179.
Ostrowski, N. (2022). O pochodzeniu pol. ile (stpol. jele), czyli gdy etymologia spotyka składnię. Język Polski, 102(3), 32–39.
Ostrowski, N. (2024a). IE *-kwe ‘and; if’ in Slavic languages. Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis, 141, 103–115.
Ostrowski, N. (2024b). O pochodzeniu spójnika przyzwalającego aczkolwiek. Język Polski, 104(1), 111–120.
Ostrowski, N. (2024c). Dlaczego spójnik jeśli ma partykułę pytajną -li? Uwagi do gramatykalizacji spójników warunkowych. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 80, 193–205.
Rejzek, J. (2001). Český etymologický slovník. Voznice: Leda.
SPXVI – Słownik polszczyzny XVI wieku. T. 12: L–Łżywy. M.R. Mayenowa (red.). Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
SStp – Słownik staropolski. Urbańczyk (red.). T. 1–9. S. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1953–1987; T. 10–11. Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1988–2002.
Sweetser, E. (1990). From Etymology to Pragmatics: Metaphorical and cultural aspects of semantic structure. Cambridge: Cambridge University Press.
Traugott, E.C. (1997). UNLESS and BUT conditionals: a historical perspective. W: A. Athanasiadou, R. Dirven (red.), On Conditionals Again (s. 145–167). Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
Wolanin, H. (2012). Gramatyka opisowa klasycznej łaciny w ujęciu strukturalnym. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Instytut Języka Polskiego PAN