Słowa kluczowe
pycha
sprawczość
zmiany znaczenia
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł podejmuje próbę wyjaśnienia zagadek związanych z domeną leksykalną dumy/pychy w języku polskim. Argumentuję, że gdy słowo dumny zmieniło swoje znaczenie na początku XI wieku z „dotyczący myślenia” na „zadowolony ze swoich osiągnięć”, itp., stało się tak z powodu zmiany w psychice Polaków (jak i innych narodów europejskich). W tym okresie ludzie zaczęli dostrzegać swoją sprawczość i potencjalny wpływ na własne losy. Istniejące przymiotniki pyszny i hardy nie mogły przejąć znaczenia „uzasadnionej dumy”, gdyż nie mogły łączyć się z frazami eksplikującymi powody do dumy (np. dumny z, dumny, że). Słowo pyszny, z kolei, ewoluowało od „okazujący pychę” do „wspaniały, okazały”, aby w XX wieku dodatkowo wyspecjalizować na oznaczający „doskonały w smaku” (zachowując jednocześnie pierwotny sens).
Bibliografia
Bańkowski, A. (2000). Etymologiczny słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bloomfield, M. W. (1952). The Seven Deadly Sins. An Introduction to the History of a Religious Concept, with Special Reference to Medieval English Literature. East Lansing, MI: Michigan: State College Press.
Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Brückner, A. (1970). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Derdziuk, A. (1996). Grzech w XVIII wieku. Nurty w polskiej teologii moralnej. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.
Dubisz, S. (2022). O dumie duma współczesna. Poradnik Językowy, 8, 100–103.
Fabiszak, M., & Hebda, A. (2010). Cognitive historical approaches to emotions: Pride. In M. E. Winters, H. Tissari, K. Allen (eds.), Historical Cognitive Linguistics (pp. 261–297). Berlin: De Gruyter.
Grzegorczykowa, R. (1993). Pokora, pycha i pojęcia pokrewne. In J. Bartmiński, M. Mazurkiewicz-Brzozowska, Nazwy wartości: Studia Leksykalno-semantyczne 1 (pp. 23–39). Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Instytut Filologii Polskiej.
Hunt, L. (2025). The Revolutionary Self: Social Change and the Emergence of the Modern Individual, 1770–1800. New York: W. W. Norton & Company.
Kaczor, M. (2016). Struktura znaczeniowa leksemu pycha. Szkic językowy na podstawie współczesnych debat politycznych. In Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, 12, 107–120.
Oxford English Dictionary. https://www.oed.com/
Petkov, K. (2012). The cultural career of a ‘minor’ vice: Arrogance in the medieval treatise on sin. In R. G. Newhauser, S. J. Ridyard (eds.), Sin in Medieval and Early Modern Culture. The Tradition of the Seven Deadly Sins (pp. 43–64). York: York Medieval Press.
Raszewska-Żurek, B. (2018). Metaforyzacja antywartości w dawnej polszczyźnie – konwencjonalność ujęć na przykładzie metafory antywartość to choroba. Polonica, 38, 147–165.
Słownik pojęciowy języka staropolskiego (Conceptual Dictionary of Old Polish). https://spjs.ijppan.pl/
Słownik polszczyzny XVI wieku (Dictionary of 16th century Polish). https://spxvi.edu.pl
Stearns, C. Z. (1988). ‘Lord, help me walk humbly’: Anger and sadness in England and America, 1570–1750. In C. Z. Stearns, P. N. Stearns (eds.), Emotion and social change: Toward a new psychohistory (pp. 39–68). New York: Holmes & Meier.
Tracy, J. L., Robins, R. W. (2007). The psychological structure of pride: A tale of two facets. Journal of Personality and Social Psychology, 92(3), 506–525.
Urbańczyk, S. (ed.) (1977–1993). Słownik staropolski. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Ossolineum.
Wielki Słownik Języka Polskiego. https://wsjp.pl
Corpora
Corpus of 19th century texts. https://korpus-xix.ijppan.pl/#!/
KorBA – Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII w. (do 1772 r.). https://korba.edu.pl
NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego. http://nkjp.pl/
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Instytut Języka Polskiego PAN