Słowa kluczowe
śmiech
kpina
drwina
szyderstwo
struktura predykatowo-argumentowa
akt mowy
Jak cytować
Abstrakt
W artykule podejmuję próbę znalezienia podobieństw i różnic semantycznych między trzema synonimicznymi czasownikami kpić, drwić, szydzić oraz pragmatycznych pomiędzy znieważającymi zachowaniami, które oznaczają one we współczesnej polszczyźnie – kpiną, drwiną i szyderstwem. Rozpoznania polegające na poszukiwaniach w czterech obszarach badawczych: 1) na płaszczyźnie leksykograficznej leksemów kpić, drwić, szydzić; 2) na płaszczyźnie podstawowych struktur predykatowo-argumentowych, konstytuowanych przez te czasowniki; 3) w wymiarze pragmatycznym kpiny, drwiny i szyderstwa; oraz 4) na płaszczyźnie nacechowania stylistycznego wyrazów kpić, drwić, szydzić pozwoliły zauważyć, że różnice między czasownikami w tym szeregu synonimicznym dotyczą przede wszystkim siły i skali prześmiewczo wyrażonej dezaprobaty i zniewagi. W analizie wykorzystano założenia i metody badawcze tzw. składni semantycznej (struktur predykatowo-argumentowych) opracowane przez Karolaka (1984, 2002) oraz podstawowe pojęcia i klasyfikacje funkcjonujące w teorii aktów mowy w ujęciu Austina (1993) oraz Searle’a (1976, 1987).
Bibliografia
Antas, J. (1999). O kłamstwie i kłamaniu. Kraków: Universitas.
Apresjan, J. (1979). Przedmiot i metody współczesnej semantyki językoznawczej (tł. H. Kurkowska). W: H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.), Językoznawstwo strukturalne. Wybór tekstów (s. 243–267). Warszawa: PWN.
Attardo, S. (1994). Linguistic Theories of Humor. Berlin: De Gruyter Mouton.
Austin, J.L. (1993). Mówienie i poznawanie (tł. B. Chwedończuk). Warszawa: PWN.
Banasiak, D. (2021). Co znaczy i co oznacza śmiech? O metonimicznych źródłach wieloznaczności czasownika śmiać się. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 77, 101–121.
Banasiak, D. (2024). Ośmieszenie jako ewaluatywny akt mowy (na przykładzie fragmentu współczesnego polskiego dyskursu parlamentarnego). W: E. Szkudlarek-Śmiechowicz (red.), Język a wartości. Komunikacja językowa w ujęciu aksjolingwistycznym. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 58(2), 439–451. https://doi.org/10.18778/0208-6077.58.27 (dostęp: 3.07.2025).
Bergson, H. (1977). Śmiech. Esej o komizmie (tł. S. Cichowicz). Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Bogusławski, A. (2009). Myśli o gwiazdce i regule. Warszawa: Wydawnictwo BEL Studio Sp. z o.o.
Duraj-Nowosielska, I. (2013). O teście negacji, kontekstach interpretacyjnych i zdaniach „wyratowanych”. Linguistica Copernicana, 10(2), 161–191. https://repozytorium.umk.pl/handle/item/2784 (dostęp: 5.07.2025).
Dziemidok, B. (1967). O komizmie. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”.
Greń, Z. (1994). Semantyka i składnia czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN.
Grice, P. (1975). Logika i konwersacja (tł. J. Wajszczuk). Przegląd Humanistyczny, 6, 85–99.
Grochowski, M. (1982). Zarys analizy semantycznej grupy jednostek wyrażających negatywne etycznie relacje osobowe (kpina, zniewaga, upokorzenie). Polonica, 8, 57–72.
Hobbes, T. (1954). Lewiatan, czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckiego (tł. C. Znamierowski). Kraków: PWN.
Karolak, S. (2002). Podstawowe struktury składniowe języka polskiego. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Karwat, M. (2007). O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kleszczowa, K. (1989). Verba dicendi w historii języka polskiego. Zmiany znaczeń. Katowice: Uniwersytet Śląski.
Langton, R. (2018). Blocking as counter-speech. W: D. Fogal, D.W. Harris, M. Moss (red.), New Work on Speech Acts (s. 144–164). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198738831.003.0006 (dostęp: 3.07.2025).
Leech, G.N. (1983). Principles of Pragmatics. London–New York: Longman.
Minois, G. (2021). Historia śmiechu i drwiny (tł. W. Klenczon). Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Muszyńska, J. (2016). O czasowniku „kpić”. Analiza składniowo-semantyczna. Prace Filologiczne, 70, 331–339.
Peisert, M. (2004). Formy i funkcje agresji werbalnej. Próba typologii. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Pisarkowa, K. (1976). Pragmatyczne spojrzenie na akt mowy. Polonica, 2, 265–279.
Raskin, V. (1985). Semantic mechanisms of humor. Dodrecht–Boston–Lancaster: D. Reidel Publishing Company.
Searle, J.R. (1976). A classification of illocutionary acts. Language in Society, 5(1), 1–23.
Searle, J.R. (1987). Czynności mowy (tł. B. Chwedończuk). Warszawa: PAX.
Szumska, D. (2017). Struktura predykatowo-argumentowa jako narzędzie analizy tekstu: pro et contra. Studia z Filologii Słowiańskiej, 52, 264–277.
Zajdman, A. (1995). Humorous face-threatening acts: humor as strategy. Journal of Pragmatics, 23(3), 325–339. Pobrane z https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037821669400038G (dostęp: 7.06.2025).
Zaron, Z. (1980). Ze studiów nad składnią i semantyką czasownika. Polskie czasowniki z uzupełnieniem werbalnym oznaczające relację osobową z argumentem zdarzeniowym. Wrocław: Ossolineum.
Żygulski, K. (1976). Wspólnota śmiechu. Studium socjologiczne komizmu. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Wykaz źródeł i skrótów
GWJPS – Gramatyka współczesnego języka polskiego. Składnia, red. Z. Topolińska, Warszawa 1984.
MoncoPL – https://monco-pl.clarin-pl.eu/
NKJP – Narodowy Korpus Języka Polskiego. http://www.nkjp.uni.lodz.pl/
SJPD – Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski. T. I–XI, Warszawa 1958–1967.
SJPDun – Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996.
SL – Słownik języka polskiego, S.B. Linde, Warszawa 1807–1814; wersja elektroniczna: https://kpbc.umk.pl/publication/8173
USJP – Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, Warszawa 2003.
WSJP PAN – Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki. https://www.wsjp.pl/
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2025 Instytut Języka Polskiego PAN